Η πίεση της Τουρκίας στη Γάζα: Πολιτική αντιπροσώπευσης υπό την εποπτεία των ΗΠΑ

Αναδημοσιεύουμε το παρακάτω κείμενο από τον ιστότοπο The Cradle ως συμβολή στον ευρύτερο προβληματισμό για τις ανακατατάξεις δυνάμεων στη Μέση Ανατολή και στην Ανατολική Μεσόγειο με αφορμή την (προσωρινή) εκεχειρία στη Γάζα. Ο κυρίαρχος λόγος στην Ελλάδα και η συστημική δημοσιογραφία επί χρόνια πάσχιζαν να μας πείσουν ότι “η Τουρκία είναι απομονωμένη” και “η Ελλάδα πρωταγωνιστεί”. Μετά την πλήρη χρεοκοπία αυτής της προπαγανδιστικής γραμμής, επιχειρήθηκε η νομιμοποίηση της σφαγής του Παλαιστινιακού λαού και της Γενοκτονίας στη Γάζα υπό το πρόσχημα ότι “το Ισραήλ είναι στρατηγικός εταίρος”, “η Τουρκία στηρίζει την Παλαιστίνη” και επομένως, οι εχθροί του εχθρού είναι όχι μόνο φίλοι αλλά και στενότατοι σύμμαχοι. Αν ξεπεράσουμε τα αφελή και βλακώδη επιχειρήματα στα οποία στηρίζεται η ελληνική εξωτερική πολιτική ώστε να δικαιολογήσει την υποτέλεια της άρχουσας τάξης απέναντι στο Ισραήλ (στο πλαίσιο της σχέσης εξάρτησης από τον ευρω-ατλαντικό ιμπεριαλισμό), μπορούμε να εστιάσουμε στα παρακάτω σημεία, τα οποία αποτελούν και βασικές επισημάνσεις του άρθρου:

Πρώτον, η Τουρκία έχει σαφώς αναβαθμισμένο ρόλο, αποτέλεσμα μιας σχετικής πολυδιάστατης πολιτικής απέναντι σε Ρωσία, Κίνα, αραβικό κόσμο, την ώρα που είναι αδιαπραγμάτευτα μέλος του ΝΑΤΟ και του δυτικού στρατοπέδου. Ας συγκρίνουμε αυτή την αναβάθμιση της γειτονικής χώρας με τη ραγδαία υποβάθμιση της Ελλάδας που το μόνο που έκανε ήταν να μπει στην εμπροσθοφυλακή κάθε αντιρωσικής και αντιπαλαιστινιακής ψύχωσης, νομίζοντας ότι θα λάβει επιβράβευση από τις ΗΠΑ.

Δεύτερον, η Τουρκία με το Ισραήλ έχει μια σχέση έντασης σε φραστικό επίπεδο, αλλά μοιράζονται συμφωνημένα τις ισορροπίες ισχύος ώστε η περιοχή να παραμείνει υπό Αμερικανικό έλεγχο. Η συμφωνημένη τουρκο-ισραηλινή ισορροπία ασφαλείας στη Συρία στέλνει την ονειροφαντασίωση των Ελλήνων συστημικών αναλυτών ότι τάχα το Ισραήλ θα κάνει πόλεμο με την Τουρκία και ίσως να ελευθερώσει και τη Β. Κύπρο (!) κυριολεκτικά στον κάλαθο των αχρήστων.

Τρίτον, η Τουρκία χρησιμοποιεί την Παλαιστίνη για τους δικούς της σκοπούς, να αναδειχθεί δηλαδή ακόμα περισσότερο σε περιφερειακή δύναμη. Δεν είναι σύμμαχος του Παλαιστινιακού αγώνα παρά μόνο στα λόγια, όταν θέλει να διεκδικήσει περισσότερα από την Ουάσινγκτον. Το γεγονός ότι τόσο η Τουρκία (σε Κύπρο και Συρία) όσο και το Ισραήλ (παντού και στα πάντα) έχουν καταπατήσει το διεθνές δίκαιο και τις αποφάσεις του ΟΗΕ, βάζει τις δύο αυτές χώρες στην ίδια κατηγορία – αυτή της περιφερειακής δύναμης που με τη στήριξη της Δύσης και την ανοχή της ανατολή επιβάλει τις βλέψεις της σε βάρος άλλων λαών και κρατών. Σε κάθε περίπτωση οι εξελίξεις στην περιοχή είναι υπό την άμεση εποπτεία των ΗΠΑ.

Ακολουθεί το άρθρο.

Με την εφαρμογή της κατάπαυσης του πυρός στη Γάζα στις 9 Οκτωβρίου, η Τουρκία επανεπιβεβαίωσε τον εαυτό της ως κεντρικό παίκτη στη περιφερειακή διπλωματία. Η Άγκυρα έπαιξε βασικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις του Σαρμ ελ-Σέιχ, συνεργαζόμενη με την Αίγυπτο, το Κατάρ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Πέρα και έξω από τη λογική της ανθρωπιστικής χειρονομίας, αυτή ήταν μια εσκεμμένη προσπάθεια να επανεπιβεβαιωθεί η τουρκική παρουσία στη μεταπολεμική Γάζα μέσω των εγγυήσεων ασφαλείας, της συμμετοχής στην ανοικοδόμηση και της πολιτικής διαμεσολάβησης.

Από την έναρξη του πολέμου του Ισραήλ στη Γάζα, ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υιοθέτησε μια έντονα εκδηλωτική στάση, χαρακτηρίζοντας τις ενέργειες του Τελ Αβίβ ως γενοκτονία και σταματώντας την πρόσβαση τουρκικού εναέριου χώρου, ενώ όμως το εμπόριο με το Ισραήλ συνεχίστηκε έμμεσα ή σε περιορισμένη μορφή.

Αυτές οι κινήσεις, περισσότερο συμβολικές παρά ουσιαστικές, χρησίμευσαν στο να αποστασιοποιήσουν το κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ από τη φιλοϊσραηλινή στάση του δυτικού μπλοκ και να ενισχύσουν την αυτοπαρουσίασή του ως η ηθική φωνή του ισλαμικού κόσμου.

Διπλωματικός συμβολισμός, στρατηγική ουσία

Στο παρασκήνιο, η Τουρκία πίεσε έντονα να εδραιωθεί στο πλαίσιο μετά την κατάπαυση του πυρός. Ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν δήλωσε ότι οι συνομιλίες πλησίαζαν σε μια συμφωνία, τονίζοντας τον συντονισμό με την Αίγυπτο, το Κατάρ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Σύμφωνα με το Reuters, η Τουρκία βοήθησε στη διαμόρφωση των μηχανισμών παρακολούθησης της εκεχειρίας και συμμετείχε στην «Ομάδα Εργασίας της Γάζας» που επιβλέπει ανταλλαγές αιχμαλώτων και ανακτήσεις σορών.

Η ισραηλινή εφημερίδα Haaretz ανέφερε ότι η Χαμάς ζήτησε από την Τουρκία να ενεργήσει ως «αξιόπιστος εγγυητής» για τις απελευθερώσεις αιχμαλώτων και την πρόσβαση ανθρωπιστικής βοήθειας. Εν τω μεταξύ, η Jerusalem Post ισχυρίστηκε ότι η Άγκυρα στοχεύει να μετατρέψει τον ρόλο της στη Γάζα σε διευρυμένη επιρροή στο Ιράκ και τη Συρία. Το Al-Monitor περιέγραψε την προσέγγιση της Τουρκίας ως εσκεμμένα χαμηλού προφίλ ώστε να αποφύγει την πρόκληση περιφερειακών εντάσεων, με τον Ερντογάν να ρυθμίζει τις κινήσεις του ώστε να μην συγκρουστεί με την Ουάσινγκτον ή το Κάιρο.

Ο αρχηγός της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών Ιμπραήμ Καλίν συμμετείχε επίσης άμεσα στις συνομιλίες που φιλοξενήθηκαν στην Αίγυπτο, μεταφέροντας τις κατευθυντήριες γραμμές της Άγκυρας στη Χαμάς και συναντώμενος με όλα τα μέρη εκτός από το Ισραήλ. Η πρόταση για τη δημιουργία μιας διεθνούς δύναμης – αποτελούμενης από αραβικά και δυτικά κράτη για την επίβλεψη της ισραηλινής αποχώρησης και την εκπαίδευση της παλαιστινιακής αστυνομίας – περιλαμβάνει την Τουρκία ως πιθανό μέλος.

Ωστόσο, αναφορές υποδεικνύουν ότι η Άγκυρα προτιμά ρόλο διπλωματικού παρατηρητή, επιφυλακτική απέναντι σε άμεση ανάπτυξη δυνάμεων που θα μπορούσε να προκαλέσει αντίδραση από το Τελ Αβίβ ή το ΝΑΤΟ.

Η ανθρωπιστική πρόσβαση παραμένει το σημείο εισόδου της Τουρκίας. Η τουρκική προεδρία ανακοίνωσε άμεση επανέναρξη βοήθειας, με κομβόι να εισέρχονται μέσω Ράφα και σχέδια για την ανοικοδόμηση του Νοσοκομείου Φιλίας Τουρκίας-Παλαιστίνης.

Ωστόσο, η Άγκυρα έχει από καιρό χρησιμοποιήσει τα ανθρωπιστικά της εργαλεία ως μοχλό πολιτικής επιρροής. Αυτή η «ανθρωπιστική διπλωματία» προσφέρει στην Τουρκία παρουσία στο πεδίο χωρίς άμεση στρατιωτική αντιπαράθεση.

Οι περιφερειακοί περιορισμοί της Άγκυρας

Οι φιλοδοξίες της Τουρκίας στη Γάζα περιορίζονται αυστηρά από δομικές αιτίες. Η ρήξη στις σχέσεις με το Ισραήλ – που προκλήθηκε από τα κλεισίματα εναέριου χώρου και τους εμπορικούς περιορισμούς – ξεκινά από στην κρίση του Μαβί Μαρμαρά το 2010. Αλλά υπάρχει ένας συντονισμός μεταξύ των δύο χωρών σε ζητήματα ασφαλείας, ο οποίος συνεχίζεται στη Συρία μέσω ενός «Μηχανισμού Αποφυγής Σύγκρουσης». Αυτός ο συνδυασμός εχθρικής ρητορικής και – ταυτόχρονα – προσεκτικής συνεργασίας συνοψίζει το διπλωματικό ύφος της Άγκυρας: θεατρική διαμαρτυρία σε συνδυασμό με πραγματιστική εξισορροπητική πολιτική.

Η Τουρκία αντιμετωπίζει έντονο περιφερειακό ανταγωνισμό με την Αίγυπτο για την ηγεσία στο παλαιστινιακό ζήτημα. Το Κάιρο επικαλείται ιστορική νομιμότητα και κοινά σύνορα με την Παλαιστίνη, μαζί με δεσμούς με παλαιστινιακές φατρίες που γεννήθηκαν από αμοιβαία ανάγκη. Η Άγκυρα, παρά τη δυνατή πολιτική ρητορική της, στερείται αντίστοιχης επιρροής στο έδαφος, αφήνοντας τον ρόλο της ευάλωτο σε περιορισμό, αν οι προτεραιότητες των εγγυητριών δυνάμεων αποκλίνουν.

Εν τω μεταξύ, οι δυτικές πρωτεύουσες παραμένουν ανήσυχες με οποιοδήποτε εμφανές τουρκικό στρατιωτικό αποτύπωμα στη Γάζα. Παρότι υποστηρίζουν τη διαμεσολάβηση της Άγκυρας, ούτε οι Βρυξέλλες ούτε η Ουάσινγκτον επιθυμούν μια χώρα του ΝΑΤΟ να εδραιωθεί ορατά στη Λωρίδα – ιδιαίτερα μια χώρα της οποίας οι θέσεις αποκλίνουν σε Συρία, Ιράν και Ανατολική Μεσόγειο. Έτσι, η Άγκυρα στηρίζεται στη ήπια ισχύ, δηλαδή στη θρησκευτική συγγένεια, την ανθρωπιστική αποστολή και την παροχή βοήθειας.

Ωστόσο, η επιδεικτική στάση του Ερντογάν αντιμετωπίζει ένα πιο θεμελιώδες εμπόδιο, το χάσμα μεταξύ ρητορικής πρόκλησης και πραγματικών αποτελεσμάτων. Η Άγκυρα κινδυνεύει να θεωρηθεί ότι εκμεταλλεύεται τα παλαιστινιακά δεινά εκτός αν μετατρέψει την ενεργητικότητά της σε απτά οφέλη – είτε ανοικοδομώντας σπίτια, βελτιώνοντας τις συνθήκες διαβίωσης είτε περιορίζοντας τις συνεχιζόμενες ισραηλινές παραβιάσεις. Το ιστορικό της στη Συρία και αλλού έχει ήδη αποκαλύψει τα όρια των συνθημάτων που δεν συνοδεύονται από απτά αποτελέσματα.

Η Γάζα ως πεδίο αντιπροσώπων

Ωστόσο, η μεταπολεμική περίοδος ανοίγει βασικές ευκαιρίες. Με εκτιμώμενο κόστος 70 δισεκατομμύρια δολάρια, η τεράστια ανοικοδόμηση της Γάζας προσφέρει επικερδείς συμβάσεις για τουρκικές εταιρείες με εμπειρία σε Συρία και Ιράκ. Η Άγκυρα θα μπορούσε επίσης να εμπλακεί στη Γάζα μέσω εκπαίδευσης της αστυνομίας ή διοικητικής υποστήριξης, ιδανικά υπό κάλυψη του ΟΗΕ ή αραβικών κρατών, κατοχυρώνοντας μια μακροπρόθεσμη θεσμική παρουσία.

Αυτό το σταδιακό μοντέλο – βοήθεια, παρακολούθηση και συνεργασία – στοχεύει να εξελιχθεί σε de facto επιτροπεία πάνω στη φάση ανάκαμψης της Γάζας. Αντικατοπτρίζει τον νέο ρεαλισμό της Άγκυρας αντικαθιστώντας τη ρητορική υπερβολή με τη συνεχή γραφειοκρατική εμπλοκή.

Η στρατηγική της Τουρκίας για τη Γάζα μπορεί να αναγνωστεί σε τρεις αλληλένδετες κατευθύνσεις. Πρώτον, πολιτική διαμεσολάβηση: αξιοποίηση δεσμών τόσο με τη Χαμάς όσο και με τη Δύση ώστε να παρουσιαστεί ως νόμιμος συνομιλητής. Δεύτερον, συντονισμός ασφαλείας: τοποθέτηση για μελλοντικό ρόλο παρακολούθησης, αν και χωρίς στρατεύματα στο έδαφος. Τρίτον, ανθρωπιστική διείσδυση: εμβάθυνση της επιρροής μέσω βοήθειας και ανοικοδόμησης, αποφεύγοντας τα μπλεξίματα με τη λεγόμενη σκληρή ισχύ (στρατεύματα).

Ο Δούρειος Ίππος της Ουάσινγκτον

Η Ουάσινγκτον βλέπει τη συμμετοχή της Τουρκίας μέσα από ένα ψυχρό στρατηγικό πρίσμα. Με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα να λειτουργεί ως «εν υπνώσει αντιπρόσωπος» των περιφερειακών φιλοδοξιών της Άγκυρας, η εμπλοκή του Ερντογάν προσφέρει ένα σουνιτικό αντίβαρο στο Ιράν, έναν έλεγχο πάνω στο Κάιρο και ένα θρησκευτικά αποδεκτό κανάλι επιρροής στις παλαιστινιακές φατρίες.

Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ επαίνεσε τον «φανταστικό» ρόλο του Ερντογάν στην εξασφάλιση της κατάπαυσης του πυρός, δηλώνοντας: «Βοήθησε πραγματικά πολύ, γιατί τον σέβονται πολύ». Ωστόσο, τέτοιος έπαινος δεν ισοδυναμεί με απονομή αυτονομίας στην Άγκυρα. Η Ουάσινγκτον συνεχίζει να διαχειρίζεται την αρχιτεκτονική της τουρκικής εμπλοκής μέσω πολυεπίπεδων διεθνών πλαισίων.

Όπως ακριβώς γίνεται και στις ζώνες αποκλιμάκωσης της Συρίας, η Ουάσινγκτον επιδιώκει να αναθέσει το βάρος χωρίς να παραχωρήσει τον έλεγχο. Έτσι, η Γάζα γίνεται δοκιμασία για την περιφερειακή άνοδο της Τουρκίας – αλλά και παγίδα.

Παρά ταύτα, η Άγκυρα, με τις νεοοθωμανικές της φιλοδοξίες, προσπαθεί να μεταβεί από θεατής σε συμμέτοχο. Επιζητεί να μετατρέψει τη συμβολική ορατότητα σε ουσιαστική επιρροή – είτε διευκολύνοντας την ανοικοδόμηση, μειώνοντας τις παραβιάσεις της εκεχειρίας είτε ενσωματούμενη στις μελλοντικές πολιτικές και ασφαλιστικές δομές της Γάζας.

Ωστόσο, οι διάδρομοι κινήσεων είναι στενοί. Η Τουρκία λειτουργεί υπό ένα υπέρτατο όριο που επιβάλλεται από τις ατλαντικές στρατηγικές προτεραιότητες, περιοριζόμενη από την ισραηλινή δυσπιστία και τις αραβικές αντιπαλότητες. Η Ουάσινγκτον βλέπει την Άγκυρα ως χρήσιμο μεσολαβητή – ένα μέλος του ΝΑΤΟ με μουσουλμανική πλειοψηφία που δρα υπό ανθρωπιστική σημαία, προωθώντας αμερικανικά σχέδια ενώ απορροφά το περιφερειακό ρίσκο.

Όπως και στον προηγούμενο ρόλο της στις ζώνες αποκλιμάκωσης της Συρίας, η παρουσία της Τουρκίας στη Γάζα της προσδίδει ορατότητα, αλλά μικρή αποφασιστική δύναμη. Η Γάζα είναι πλέον ένα πεδίο δοκιμής – όπου η Άγκυρα προσπαθεί να επιβάλει περιφερειακό βάρος, και η Ουάσινγκτον βελτιώνει το μοντέλο της έμμεσης επιρροής. Το μέλλον του θύλακα καθορίζεται ολοένα και περισσότερο πέρα από τα σύνορά του. Ενώ η Άγκυρα αυτοπροβάλλεται δημοσίως, οι πραγματικές αποφάσεις διαμεσολαβούνται σε ξένες πρωτεύουσες.

Η πρόκληση της Τουρκίας είναι να πλοηγηθεί στον στενό χώρο μεταξύ ορατότητας και αυτονομίας. Στη Γάζα, η μεταπολεμική διπλωματία αποτελεί σκηνή για βαθύτερες μάχες σχετικά με το ποιος θα καθορίσει την παλαιστινιακή πορεία – είτε πρόκειται για κινήματα αντίστασης, περιφερειακά κράτη ή δυτικά υποστηριζόμενες δομές εξουσίας. Η Άγκυρα τοποθετεί τον εαυτό της στο τραπέζι. Αλλά προς το παρόν, είναι η Ουάσινγκτον που χαράζει τις γραμμές.

Πηγή: The Cradle

Μετάφραση: antapocrisis