Άρθρα

Οι μισοί νέοι εργαζόμενοι στο εξωτερικό. Οι άλλοι μισοί στην ανασφάλεια. Ποιοι θα κάνουν παιδιά σε αυτή τη χώρα;

Αναμένοντας την απογραφή του 2021 (στην οποία θα φανεί η μείωση του πληθυσμού κατά μισό εκ.), θυμόμαστε μια έρευνα για το δημογραφικό πρόβλημα της χώρας. Γιατί πέρα από μια φωτογραφία της στιγμής που είναι η απογραφή, καλό είναι –όσο  μπορούμε –να  δούμε το σενάριο όλης της ταινίας που λέγεται πληθυσμιακή συρρίκνωση της Ελλάδας.

Τι έλεγε αυτή η έκθεση που βγήκε το 2016;

  1. Η χώρα είναι ήδη σε πτωτική τάση, δηλαδή ετησίως υπάρχουν λιγότερες γέννες από θανάτους
  2. Σε βάθος τριακονταετίας (το 2050) το αισιόδοξο σενάριο προβλέπει συνολικό πληθυσμό 10 εκατομμυρίων, ενώ οι πιο απαισιόδοξες μετρήσεις δείχνουν 8,3 εκατομμύρια
  3. Η διάμεση ηλικία (δηλαδή η ηλικία εκατέρωθεν της οποίας ισομοιράζεται ηλικιακά ο πληθυσμός) από 26 χρονών το 1951 και 44 χρονών που είναι σήμερα, εκτιμάται ότι θα αυξηθεί κατά 5 με 8 χρόνια
  4. Ο οικονομικά ενεργός πληθυσμός από 7 εκατομμύρια θα μειωθεί στα 4,8 με 5,5 εκατομμύρια.
  5. Ο δείκτης γήρανσης που δείχνει την ταχύτητα γήρανσης μιας χώρας (που είναι το κλάσμα που στον αριθμητή του έχει τον πληθυσμό άνω των 65 ετών και στον παρονομαστή του τον πληθυσμό κάτω των 14 ετών) από 1,44 θα αυξηθεί σε 2,73.

Ας αναλογιστούμε τι θα σημαίνουν τα παραπάνω. Αν ισχύσει το παραπάνω σενάριο δεν θα μιλάμε για μια απλή δημογραφική μείωση. Η αύξηση του δείκτη γήρανσης σημαίνει ότι θα επιταχυνθεί αυτή η διαδικασία, ότι το πρόβλημα κάθε χρονιά θα είναι πιο σημαντικό από την προηγούμενη, ότι κάθε χρόνο θα γερνάμε πιο γρήγορα. Έχουμε μπει δηλαδή σε ένα φαύλο κύκλο, στον οποίο χρόνο με τον χρόνο το πρόβλημα αυξάνεται εκθετικά. Είναι πολύ απλό. Όταν έχεις λιγότερες γεννήσεις για δύο δεκαετίες, ο πληθυσμός που μπορεί να κάνει παιδιά θα είναι πολύ λιγότερος και αυτός με τη σειρά του δεν θα κάνει πολλά παιδιά, όπου αυτά με τη σειρά τους δεν θα κάνουν περισσότερα παιδιά κοκ…

Ας σκεφτούμε τι θα σημαίνει αυτό για τα ασφαλιστικά ταμεία. Με τον οικονομικά ενεργό πληθυσμό να έχει μειωθεί κατά 20%. Και σε αυτό το ζήτημα η λύση δεν είναι να αυξήσουμε παραπάνω τα χρόνια συνταξιοδότησης ούτε να μειώσουμε τις συντάξεις, ούτε να ιδιωτικοποιήσουμε την ασφάλιση… Ή ας σκεφτούμε τι θα σημαίνει για το μέγεθος της χώρας ή την γεωπολιτική ισχύ, ακόμα και τι μπορεί να σημαίνει για ζητήματα εθνικής άμυνας. Ας τολμήσουμε να φανταστούμε τι μπορεί να σημαίνει για την κοινωνική ψυχολογία ενός γερασμένου πληθυσμού σε μια χώρα «γερόντων».

Αν τα παραπάνω φαίνονται υπερβολικές ας δούμε ένα παράδειγμα. Μια μικρή ευρωπαϊκή χώρα, η Λετονία, αναγκάστηκε να καταφύγει στο ΔΝΤ για δανεισμό όπως εμείς στην κρίση του 2008. Το ΑΕΠ της χώρας συρρικνώθηκε ακαριαία πάνω από 10% και η ανεργία ανέβηκε επίσης από το 7% κοντά στο 23%. Αυτό ήταν το αντίστοιχο αποτέλεσμα των μνημονίων στη χώρα της Βαλτικής. Τι σήμαινε αυτό για τον πληθυσμό της; Χωρίς να έχει υπολογιστεί ακριβώς, εκτιμάται ότι το πάνω από 400,000 αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν. Η Λετονία την περίοδο εκείνη ήταν μια χώρα των 2,2 εκατομμυρίων. Αυτό σημαίνει ότι περίπου το 20% της χώρας έφυγε στο εξωτερικό. Τι συμβαίνει σήμερα μια δεκαετία μετά; Τα «νούμερα» έχουν κάπως σταθεροποιηθεί, κάποιοι μπορεί να επέστρεψαν (αν και η αναμενόμενη νέα κρίση πιθανά να αμφισβητήσει και αυτό το γεγονός) αλλά τα αποτελέσματα των πολιτικών λιτότητας είναι ακόμα εκεί. Τα μνημόνια μπορεί να τελειώνουν, τα αποτελέσματά τους όμως δεν φαίνεται να τελειώνουν ποτέ.

Ο πληθυσμός της Λετονίας είναι σήμερα 1,92 εκατομμύρια, δηλαδή έχει μειωθεί κατά 13% σε 10 χρόνια. Η κατάσταση όμως είναι χειρότερη γιατί το πρόβλημα μεγαλώνει εκθετικά. Το Δεκέμβρη του 2020 σημειώθεκε αρνητικό ρεκόρ γεννήσεων των τελευταίων 100 ετών! Το αποτέλεσμα; Εκτιμάται ότι πάνω από 400 χωριά απειλούνται ή έχουν ήδη «κλείσει»… Αν αυτό δεν θέλουμε να είναι εικόνα από το μέλλον της Ελλάδας τότε κάτι πρέπει να γίνει και πρέπει να γίνει άμεσα.

Αν ακόμα όλα τα παραπάνω φαίνονται υπερβολικά ας προσπαθήσουμε να αμφισβητήσουμε αυτό το σενάριο. Υπάρχει μια πιθανότητα τα παραπάνω να μην συμβούν στην Ελλάδα; Σύμφωνα με τις δημογραφικές εκτιμήσεις, το απαισιόδοξο σενάριο λέει ότι το 2060 η Ελλάδα θα είναι μια χώρα των 8 εκατομμυρίων (ακόμα και το πιο αισιόδοξο σενάριο βέβαια εκτιμά μείωση του πληθυσμού). Το απαισιόδοξο σενάριο παίρνει ως δεδομένων ότι καμία θετική αλλαγή δεν θα υπάρξει και εκτιμά τα αποτελέσματα με βάση την σημερινή κατάσταση πραγμάτων στην χώρα.

Τι άλλο όμως θα ισχύει μέχρι το 2060 κατά μία διαβολική σύμπτωση; Η δέσμευση της Ελλάδας για πρωτογενή πλεονάσματα. Τι σημαίνει αυτό; Ότι η δημοσιονομική πολιτική της χώρας μας είναι δεμένη χειροπόδαρα για τα επόμενα 40 χρόνια. Καμία πολιτική ελάφρυνσης, δημόσιων επενδύσεων, φοροαπαλλαγών δεν μπορεί να μακροημερεύσει. Τα όρια για το οικονομικό πρόγραμμα της Ελλάδας είναι τόσο στενά που επί της ουσίας είναι δεδομένο από τώρα ότι καμία θετική αλλαγή δεν θα υπάρξει προς όφελος των νέων εργαζόμενων, που είναι και αυτοί που θα μπορούσαν να λύσουν πρακτικά το δημογραφικό ζήτημα. Δεν είναι καθόλου υπερβολικό να πούμε από τώρα ότι βαδίζουμε προς μια δημογραφική γενοκτονία, αυτό το γνωρίζει η άρχουσα τάξη της χώρας, δεν θέλει και δεν μπορεί να κάνει τίποτα για αυτό όμως, γιατί τα συμφέροντα που υπηρετεί δεν της το επιτρέπουν.

Τα επιδόματα τέκνου, οι άδειες μητρότητας και όλα τα κίνητρα για ένα νέο γονιό είναι σημαντικά και πρέπει να ενισχυθούν άμεσα από το κράτος. Αλλά δεν φτάνουν. Χρειάζονται πολιτικές σε βάθος χρόνο με πραγματικό αντίκτυπο στην απόφαση ενός νέου ζευγαριού να κάνει παιδιά. Χρειάζονται πολιτικές σήμερα των οποίων τα αποτελέσματα θα φανούν σε 10 ή 20 χρόνια. Και αυτό έχει να κάνει με τους μισθούς, την ασφάλιση, τον ελεύθερο χρόνο, το ύψος των ενοικίων, τους φόρους,  την προστασία της μητρότητας στην εργασία με νομοθετική κάλυψη, βρεφονηπιακούς σταθμούς και σχολεία και άλλα πολλά. Αλλιώς το να αυξηθεί ένα αστείο επίδομα κατά 50 ή 100 € είναι ασπιρίνη για τον καρκίνο, επικοινωνιακή πολιτική που κρύβει το πρόβλημα κάτω από το χαλί. Το δημογραφικό ζήτημα της χώρας είναι το ίδιο με το κοινωνικό ζήτημα των νέων εργαζόμενων, είναι ίδιο με το πολιτικό πρόβλημα της χώρας. Δεν πρόκειται να λυθεί αν συνεχίσουμε στην ίδια ασφυκτική πορεία λιτότητας και ξένης επιτροπείας.

Ο σοφός λαός λέει ότι «όπως έστρωσες θα κοιμηθείς». Το θέμα είναι ότι στην Ελλάδα όπως έχει στρώσει η πολιτική και οικονομική ελίτ, το αποτέλεσμα είναι νοσοκομεία χωρίς γιατρούς και μια χώρα χωρίς νέους γονείς.

Έπρεπε να έρθει η κρίση του Covid για να καταλάβουμε το έγκλημα που συνέβαινε στα νοσοκομεία της χώρας τις τελευταίες δεκαετίες. Ας μην περιμένουμε 40 χρόνια για μια γενοκτονία δια της οικονομικής ασφυξίας για να αντιληφθούμε ότι χρειάζεται αντιστροφή της πορείας τώρα.

Απογραφή 2021: Βαδίζοντας από τα 11 στα 8 εκατομμύρια…

Η πολυδιαφημισμένη και πολυαναμενόμενη απογραφή πληθυσμού, η “μεγαλύτερη επιχείρηση που διεξάγει το κράτος σε περίοδο ειρήνης” που θα διεξαχθεί από 23 Οκτώβρη έως 23 Νοέμβρη 2021 αναμένεται να επιβεβαιώσει αυτό που βιώνουμε τα τελευταία 10 χρόνια, αυτό που όλοι ψυχανεμιζόμαστε. Μία περαιτέρω δηλαδή συρρίκνωση του πληθυσμού της χώρας. Οι δημογράφοι και στατιστικολόγοι εκτιμούν μία μείωση πληθυσμού της τάξης του 4% ή περίπου 500.000 ανθρώπους.

Αναμένεται να καταγραφεί αυτό που όλοι ζήσαμε την τελευταία δεκαετία: φίλους να φεύγουν στο εξωτερικό για μια καλύτερη εργασιακή μοίρα (κυρίως στις χώρες της Βόρειας Ευρώπης αλλά όχι μόνο), την επαρχία να ερημώνει και να γεμίζει ταβέρνες, κατεφετέριες και σουβλατζίδικα, την κοινωνία να γερνάει ηλικιακά, την νεολαία να βιώνει μια παρατεταμένη νεότητα όπου κάποιος νιώθει πιτσιρικάς ή θεωρείται “ημι-πιτσιρικάς” μέχρι τα 40- φυσικά όχι μιλώντας για την ορμή της νιότης- αλλά για το τι ρόλο επιφυλάσσει για αυτόν η οργανωμένη πολιτεία κοινωνικά και εργασιακά.

Το ισοζύγιο γεννήσεις- θάνατοι είναι σταθερά αρνητικό για όλες τις χρονιές από το 2010 έως το 2020. Συνολικά – 240.000 άνθρωποι την τελευταία 10ετία. Σε αντίθεση ήταν οριακά θετικό την δεκαετία 2000- 2010 (+ 24.000 άνθρωποι).

Αυτό προφανώς αντανακλάει την απουσία μέτρων στήριξης της μητρότητας και του παιδιού, αλλά και την αβεβαιότητα και την απαισιοδοξία για το μέλλον. Στον ιδιωτικό τομέα η μητρότητα στην καλύτερη “αποθαρρύνεται” γιατί αποτελεί “τροχοπέδη για την επαγγελματική ανέλιξη”, στην χειρότερη διώκεται με ανύπαρκτες άδειες και μηδενική διευκόλυνση σε εργαζόμενες με ειδική σχέση εργασίας (λέγε με μπλοκάκι, σύμβαση έργου κλπ.). Οι δημόσιοι βρεφονηπιακοί σταθμοί δεν επαρκούν για τα (λίγα) παιδιά που γεννιούνται στις μέρες μας, ενώ το ωράριο τους σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να καλύψει το ωράριο εργαζόμενων γονιών. Το (πραγματικό) κόστος εκπαίδευσης είναι δυσβάσταχτο ενώ οι γονείς πρέπει να αποταμιεύουν για να σπουδάσουν τα παιδιά τους πριν αυτά ακόμα γεννηθούν. Η κυβέρνηση ΝΔ εξάντλησε το πατριωτικό της καθήκον της νομοθετώντας επίδομα 2000 ευρώ εφάπαξ- επίδομα που δεν καλύπτει ούτε τα έξοδα του τοκετού. Ακόμα και το επίδομα- χαρτζιλίκι της Δόμνας Μιχαηλίδου οδήγησε σε αύξηση των γεννήσεων κατά 11,5% το 2020- την πρώτη χρονιά που εφαρμόστηκε. Ιατροί γυναικολόγοι έχουν να διηγηθούν διάφορες αστείες ιστορίες για αυτό, σχετικά με ζευγάρια που περίμεναν το πελαργό τον Δεκέμβρη του 2019…

Αυτή η τάση αναμένεται να οδηγήσει σε 2% λιγότερα παιδιά ηλικίας 0-19 ετών (από 20% σε 18%) και σε 3% περισσότερους ανθρώπους ηλικίας 60+ (από 27% σε 30%) από το 2011 έως το 2021.

Εκτός από την υπογεννητικότητα, η άλλη τάση της δεκαετίας ήταν το brain drain. Οι Έλληνες που έφυγαν στο εξωτερικό μετά το 2010 υπολογίζονται σε άνω των 500.000, ενώ- σε αντίθεση με αυτό που συνέβη στα προηγούμενα μεγάλα κύματα μετανάστευσης- το 70%  εξ’ αυτών έχει τριτοβάθμια εκπαίδευση και κατά πλειοψηφία είναι άνθρωποι ηλικίας 25-40 ετών.

Από τα ΜΜΕ- παπαγαλάκια της άρχουσας τάξης αναπαράγονται απόψεις που λένε ότι η τάση μείωσης του πληθυσμού που “δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο”, “δεν είναι από μόνο του αρνητικό, μπορεί να είναι και θετικό αφού αυξάνεται το ΑΕΠ ανά κάτοικο και άρα ο πλούτος μας” ή είναι τουλάχιστον ουδέτερο αφού “και ο πληθυσμός της Κίνας αναμένεται να μειωθεί φέτος”. Οι παραπάνω απόψεις εκτός του ότι στερούνται στοιχειώδους σοβαρότητας είναι εξαιρετικά επικίνδυνες.

Πρώτον, η τάση είναι αυξητική για τον παγκόσμιο πληθυσμό με την ατμομηχανή να αποτελούν οι αναπτυσσόμενες χώρες. Ενώ τάση σταθεροποίησης εμφανίζουν οι ανεπτυγμένες χώρες.

Δεύτερον, το μέγεθος της καταστροφής που συντελέστηκε στην χώρα την τελευταία δεκαετία μπορεί να συγκριθεί μόνο με καιρούς πολέμου. Αυτή προφανώς η ανασφάλεια, που γέννησε η κρίση, το μη- μέλλον έγραψε στην συνείδηση των νέων ανθρώπων και αποτυπώθηκε στην υπογεννητικότητα και την μετανάστευση. Ισπανία- Πορτογαλία- Ιταλία- Ελλάδα εμφανίζουν φυσικά την ίδια τάση αλλά η χώρα μας είναι ο πρωταθλητής σε όλα τα αρνητικά ρεκόρ.

Τρίτον, το πολιτικό-οικονομικό “μέγεθος” μια χώρας στον σύγχρονο πολυπολικό κόσμο που ξανα-αναζητάει ηγεμόνα (;), το γεωστρατηγικό της “αποτύπωμα” με άλλα λόγια είναι σε άμεση συνάρτηση με τον πληθυσμό της. Αλήθεια πόσο εύκολα μπορεί να παραβλέψει κανείς χώρες των 30-40 εκατ. κατοίκων; αν μη τι άλλο αποτελούν αγορές για να πουλήσουν οι πολυεθνικές τα προϊόντα τους (τρόφιμα, ρούχα, όπλα, φάρμακα…). Πόσο εύκολα μπορεί να βάλει στην άκρη χώρες των 80+ εκατ. κατοίκων ακόμα και αν ανήκουν στην αφρικάνικη ήπειρο; Δείτε τον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων για να σφιχταγκαλιάσουν χώρες όπως η Τουρκία και η Αίγυπτος, προφανώς για να τις εντάξουν στα δικά τους ιμπεριαλιστικά σχέδια. Από την ανάποδη τι ειδικό βάρος έχει μια μικρή χώρα, χωρίς “μαύρο χρυσό” στο υπέδαφος της ή πάρα πολύ χρήμα στις τράπεζες της; Τι έχει να διαπραγματευτεί; εξ’ ονόματος ποιων ομιλεί; Στην περίπτωση της χώρας μας η γεωγραφία της είναι εσχάτως το μόνο που έχει να κομίσει σε μία διαπραγμάτευση, δυστυχώς όμως ακόμα και αυτό δεν είναι προς διαπραγμάτευση από έναν “προβλέψιμο σύμμαχο” των ευρωαντλατικών γερακιών.

Τέταρτον, ο πληθυσμός μικραίνει αλλά ο πλούτος συγκεντρώνεται σε όλο και λιγότερα χέρια. Οι τράπεζες ετοιμάζονται με τις αφόρητες πιέσεις της ΕΕ να βγάλουν στο σφυρί τα σπίτια του κόσμου που δεν ανταποκρίθηκε στις δόσεις του δανείου του, ενώ από την άλλη το κόστος της κατοικίας αγοράς ή της ενοικίασης παραμένει απαγορευτικό για την συντριπτική πλειοψηφία των εργαζόμενων απορροφώντας το μεγαλύτερο μέρος του μισθού τους. Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις συμπιέζονται αφόρητα και οδηγούνται σε λουκέτα, ενώ ακόμα και μεγάλες εγχώριες εταιρίες είτε πωλούνται σε πολυεθνικούς ομίλους – εξ ολοκλήρου είτε κατά ένα ποσοστό. Χαρακτηριστικό εδώ το παράδειγμα των δύο μεγαλύτερων κατασκευαστικών εταιριών εν αναμονή μάλιστα των “χρυσών συμβάσεων” με χρήματα από το Ταμείο ανάκαμψης.

Οι λόγοι που οδηγούν σε συρρίκνωση τον πληθυσμό της χώρας αντανακλούν προφανώς τις ταξικές πολιτικές που εφαρμόστηκαν τα τελευταία 10 χρόνια με ευθύνη των κυβερνήσεων ΝΔ- ΠΑΣΟΚ- ΣΥΡΙΖΑ και με τον εκβιασμό των δανειστών της ΕΕ και του ΔΝΤ. Προκειμένου να αρχίσει να ανατρέπεται αυτή η κατάσταση πρέπει:

  • να δοθούν κίνητρα στα νέα ζευγάρια να κάνουν οικογένεια. Άδεια μητρότητας- πατρότητας, βρεφονηπιακοί για όλους δωρεάν, ολοήμερο σχολείο, φοροαπαλλαγές, το ενοίκιο ή η δόση του δανείου να μην απορροφά όλον τον μισθό, φοροαπαλλαγές, δωρεάν σπουδές, ίσες ευκαιρίες στην μόρφωση
  • να επαναπατριστούν τα καλύτερα μυαλά που έφυγαν στο εξωτερικό τα τελευταία 10 χρόνια προσφέροντας τους την δυνατότητα να εργαστούν και να ζήσουν με αξιοπρέπεια στην Ελλάδα σύμφωνα με τα προσόντα τους
  • να εντάξει και να ενσωματώσει στις τοπικές κοινωνίες με σχέδιο τους πρόσφυγες και τους μετανάστες που θέλουν να δουλέψουν και να ζήσουν στην Ελλάδα, εξασφαλίζοντάς τους κατάλληλες συνθήκες διαβίωσης και όχι επιβίωσης, ιθαγένεια, σχολεία για τα παιδιά, χώρους λατρείας για την θρησκεία τους. Όχι πολίτες δεύτερης κατηγορίας σε ξένο τόπο.
  • να υπάρξει ξανά αισιοδοξία και εμπιστοσύνη ότι η επόμενη γενιά μπορεί να ζήσει καλύτερα από την προηγούμενη, αισιοδοξία που καταβαραθρώθηκε ήδη πριν τα μνημονιακά χρόνια και χαντακώθηκε οριστικά με τα αλλεπάλληλα μνημόνια.

Μόνο που για να γίνουν τα παραπάνω, απαιτούνται μεγάλες ρήξεις και αλλαγές. Απαιτούνται ανατροπές στις πολιτικές του νεοφιλελευθεριμού, του ιμπεριαλισμού και τον ντόπιων και υπερθνικών υπηρετών τους. Πράγμα διόλου εύκολο, όμως αναγκαίο…