Στις 24 Οκτωβρίου ξεκίνησε μια συζήτηση για τα χαρακτηριστικά του στρώματος της αστικής τάξης που ηγεμονεύει στους κοινωνικούς σχηματισμούς των σύγχρονων ιμπεριαλιστικών κρατών μεταξύ των Κωστή Μηλολιδάκη, Διονύση Περδίκη, και Βασίλη Αλιφτήρα με αφορμή μια ανάρτηση του πρώτου με τον παραπάνω τίτλο. Η συζήτηση έγινε στο Facebook[1] και κράτησε λίγες μέρες.

Θεωρώντας την ενδιαφέρουσα και άμεσα συνδεόμενη με την διάκριση βιομηχανικού καπιταλισμού-χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού και το σύγχρονο ιμπεριαλιστικό σύστημα, τη μεταφέρουμε εδώ. Δεν έγιναν αλλαγές εκτός από διόρθωση τυπογραφικών/ορθογραφικών λαθών και χωρισμό παραγράφων όπου χρειαζόταν, καθώς και απαλοιφή ελάχιστων στοιχείων διαδικαστικού χαρακτήρα που δεν αφορούσαν το κυρίως θέμα της συζήτησης.

 

Ανάρτηση Κ. Μηλολιδάκη: Εδώ και καιρό με απασχολεί το ερώτημα του χαρακτήρα της άρχουσας αστικής τάξης στις Ευρωπαϊκές χώρες: Μοιάζει ως οι πολιτικές ελίτ της άρχουσας τάξης να έχουν αυτονομηθεί από την οικονομική της βάση και πλέον να κάνουν “του κεφαλιού τους” βλάπτοντας τα συμφέροντα της ίδιας της τάξης τους.

Οι μαρξιστές γνωρίζουν καλά ότι το πολιτικό εποικοδόμημα παρουσιάζει σχετική αυτονομία από την οικονομική βάση και ότι την επικαθορίζει. Υπάρχουν ιστορικές περίοδοι που οι αστοί πολιτικοί λειτουργούν σε μη αναμενόμενες κατευθύνσεις, όπως θα περίμενε κανένας αναλογιζόμενος τα οικονομικά συμφέροντα της τάξης τους. Αλλά αυτή η αυτονόμηση δεν διαρκεί πολύ και πάντα καταλήγει σε μια ανασυγκρότηση του κράτους στα πλαίσια της καλύτερης ευθυγράμμισης των συμφερόντων, της οικονομικής και πολιτικής κυριαρχίας, της άρχουσας τάξης.

Μοιάζει κατά την σύγχρονη περίοδο να εμφανίζονται παράδοξες πολιτικές που βλάπτουν και βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα την κυριαρχία της άρχουσας τάξης, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τις τρεις κύριες δυτικο-ευρωπαϊκές χώρες: Βρετανία, Γαλλία και Γερμανία. Τι άραγε συμβαίνει;

Νομίζω ότι σταδιακά έχω αρχίσει να βρίσκω μια άκρη: Ο ιμπεριαλισμός (δηλαδή το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού) στην εποχή μας έχει αποκτήσει νέα χαρακτηριστικά που αποτελούν φυσική συνέχεια αυτών που περιέγραψε ο Λένιν στο κλασικό βιβλίο του. Πλέον οι αστικές τάξεις των ιμπεριαλιστικών χωρών έχουν κυριαρχηθεί πλήρως από το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, το οποίο δεν έχει εθνικές προτιμήσεις ή ευαισθησίες. Κινούμενο ελεύθερα μεταξύ των καπιταλιστικών χωρών δεν δίνει προτεραιότητα ούτε στη βιομηχανία ούτε στην εθνική ανάπτυξη της χώρας εντοπιότητάς του–ουσιαστικά έχουν πάψει να υπάρχουν εντοπιότητες. Οι διάφορες ιμπεριαλιστικές χώρες από την άποψη του κυρίαρχου τμήματος της αστικής τάξης τους δεν έχουν πλέον σύνορα και μπροστά στην απληστία του παραμερίζονται οι ανησυχίες για την υπονόμευση της οικονομικής βάσης που κάποτε στήριζε την κυριαρχία των εθνικών αστικών τάξεων.

Τα κυρίαρχα τμήματα των “ευρωπαϊκών” αστικών τάξεων δεν έχουν κανένα λόγο να αντιπαραταχθούν στο κυρίαρχο τμήμα της αμερικανικής αστικής τάξης, διότι όλοι μαζί αποτελούν ένα νεφέλωμα που αιωρείται πάνω από τα εθνικά σύνορα και κινείται ελεύθερα ανάμεσά τους. Οι κανόνες πλέον είναι διεθνικοί για τις αστικές τάξεις—ίσως όμως όχι και για τις κυριαρχούμενες τάξεις για τις οποίες τα εθνικά σύνορα δημιουργούν πρόσθετες συνθήκες εκμετάλλευσης.

Αυτή είναι η οικονομική βάση της “παγκοσμιοποίησης” που ως όρος δεν με ενθουσιάζει, διότι τον βρίσκω ασαφή. Κάτω από αυτό το πρίσμα εξηγείται και πώς τα ηνία στις ευρωπαϊκές χώρες έχουν αναλάβει στελέχη του χρηματοπιστωτικού τομέα που εξωτερικά μοιάζουν πολιτικά νάνοι, και πώς η Ευρώπη αφήνεται στα χέρια κυριολεκτικά γελοίων προσωπικοτήτων–Ούρσουλα Φον, Κάγια Κάλλας, κ.ο.κ.

Οι εμμονές τους, που υπογραμμίζουν την πλήρη πολιτική τους ανεπάρκεια, δεν αποτελούν βαρίδι για την πολιτική του κυρίαρχου τμήματος της αστικής τάξης, αλλά, αντίθετα, αποτελούν πλεονέκτημα: Οι ασπόνδυλοι και άχρηστοι πολιτικοί εξυπηρετούν καλύτερα αυτό το νεφέλωμα κεφαλαίου που έχει σχηματιστεί και αιωρείται πάνω από τις ιμπεριαλιστικές χώρες της Ευρώπης καθώς αυτό το κεφάλαιο δεν ενδιαφέρεται για την εθνική κυριαρχία ούτε για την ανάπτυξη των χωριστών εθνών τους.

Έτσι εξηγείται και η τρέλα που έχει κατακυριεύσει τις Σκανδιναβικές χώρες, ιδιαίτερα εκείνες που για πολλά χρόνια είχαν στηρίξει την ανάπτυξή τους στην ουδετερότητα που τώρα εγκαταλείπουν με τυμπανοκρουσίες.

Ναι, αν οι αστικές τάξεις των ιμπεριαλιστικών χωρών είχαν διατηρήσει τα κοινωνικά χαρακτηριστικά του βιομηχανικού καπιταλισμού, τότε οι πολιτικές των πολιτικών ηγεσιών θα ήταν πολύ διαφορετικές. Αλλά πλέον, σε ένα κοινωνικό σύστημα που έχει μεταλλαχθεί, η παραδοσιακά αναμενόμενη πολιτική συμπεριφορά των εκπροσώπων της άρχουσας τάξης έχει επίσης μεταλλαχθεί.

Ήταν άραγε αυτή η εξέλιξη υποχρεωτική, καθορισμένη από ‘σιδερένιους’ νόμους της ανάπτυξης του καπιταλισμού; Ότι προέκυψε μέσα από την διαλεκτική των κοινωνικών διαδικασιών είναι αναμφισβήτητο, προφανώς. Αλλά θα μπορούσε να έχει υπάρξει μια άλλη εξέλιξη, ιδιαίτερα αν το λεγόμενο σύστημα του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν είχε καταρρεύσει; Άραγε η Κίνα μπορεί να αναπτυχθεί ακολουθώντας μια διαφορετική πορεία; Άραγε ο καπιταλισμός της Ρωσίας, που αναντίρρητα έχει έντονη την παρουσία ενός σημαντικού και ισχυρού τμήματος “εθνικής” αστικής τάξης, θα εξελιχθεί διαφορετικά;

Νομίζω ότι καθοριστικό ρόλο στην ντε φάκτο απάντηση των παραπάνω ερωτημάτων θα παίξει τόσο η έκβαση του πολέμου στην Ουκρανία όσο και οι εξελίξεις στην ΝΑ Ασία.

Θα πρότεινα σε όποιον/α επιθυμεί να κάνει σκέψεις πάνω στα προηγούμενα να επισκεφθεί τις εκπομπές του καθηγητή Glenn Diesen[1] με τον Alex Krainer—εγώ βοηθήθηκα ιδιαίτερα από την τελευταία[2].

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, μην υποτιμάς, πάντως, ότι η βάση του κάθε εθνικού κεφαλαίου παραμένει η χώρα καταγωγής του. Δεν μπορούν όλα τα κεφάλαια απλά να “μεταφερθούν” αλλού ή να διασωθούν σε περίπτωση σοσιαλιστικής επανάστασης, κι επομένως, έχει σημασία στην ταξική πάλη ποιας χώρας εδράζεται η εξουσία κάθε αστικής τάξης. Εξ ου και στον βαθμό που θα προχωράει η παρακμή του ιμπεριαλισμού, θα αναβιώσουν και οι μεταξύ τους κόντρες.

Η ανατίναξη των αγωγών Nord Stream ήταν μια έκφραση δια-ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών. Τέλος, πιστεύω ότι η ιστορική εξέλιξη που περιγράφεις ήταν όντως “νομοτελειακή”, δηλ. αποτέλεσμα συστημικών, ιστορικών αναγκαιοτήτων.

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Όμως, Διονύση, ποιος ιμπεριαλισμός πολέμησε ποιον με την ανατίναξη του Nord Stream; Αν μου πεις ο αμερικανικός κατά του γερμανικού, θα σε ρωτήσω «γιατί τότε η Γερμανία αποδέχτηκε την ανατίναξη, ακόμη και πριν αυτή γίνει (συνάντηση Σολτς-Μπάιντεν) και γιατί συνεχίζει να την καλύπτει;».

Και όσο αφορά την εθνική βάση των κεφαλαίων, αυτή καταστρέφεται στις χώρες που ανέφερα και το τμήμα της αστικής τάξης που υφίσταται τις συνέπειες απλά κοιτάζει πώς θα μετακινήσει τα κεφάλαιά του, χωρίς σοβαρές αντιστάσεις στις ακολουθούμενες πολιτικές. Άλλο τμήμα του κεφαλαίου έχει κυριαρχήσει κατά κράτος σε αυτές τις χώρες.

 

Βασίλης Αλιφτήρας: Κωστή και Διονύση, με το Διονύση είχαμε συζητήσει εν μέρει αυτό το θέμα στο παρελθόν και είχαμε μια διαφωνία, την οποία έχω και με εσάς, παρόλο που γενικά συμφωνώ με το κείμενο.

Η διαφωνία μου είναι στο ότι δεν θεωρώ τις Ευρωπαϊκές χώρες ιμπεριαλιστικές, με τη λενινιστική έννοια.

Λέτε συγκεκριμένα πως το ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο δεν ενδιαφέρεται για την εθνική κυριαρχία ή για την ανάπτυξη των χωρών του, δύο πράγματα που θεωρώ πως είναι χωριστά και δεν χρειάζεται κατ’ ανάγκη να ομαδοποιηθούν ώστε είτε να ενδιαφέρεται και για τα δύο ταυτόχρονα είτε για κανένα από τα δύο.

Η εθνική κυριαρχία είναι θεμελιώδες στοιχείο για τον ιμπεριαλισμό, όχι μόνο η εθνική μα η υπερεθνική, δεν νοείται ιμπεριαλισμός χωρίς κυριαρχία και σε ξένα έθνη (ότι χαρακτήρα και να έχει αυτή, είτε στρατιωτικό, είτε πολιτικό είτε οικονομικό). Η ανάπτυξη όμως ενός (ιμπεριαλιστικού) έθνους, δεν είναι αναγκαία, από τη στιγμή που υπάρχει (οικονομική τουλάχιστον – τα άλλα δύο είδη συνεπάγονται την οικονομική μιας και αυτή θα είναι προϊόν στρατιωτικής ή πολιτικής υποταγής) κυριαρχία σε άλλα ξένα έθνη, μιας και η παραγωγή μπορεί να μεταφερθεί σε αυτά, και τα παραγόμενα υπερκέρδη (κέρδη πέραν του μέσου ποσοστού του βιομηχανικού κέρδους, λόγω της υπερεκμετάλλευσης της εργασίας του υποταγμένου έθνους) θα είναι αρκετά ώστε να καλύπτουν τις οικονομικές ανάγκες της ιμπεριαλιστικής χώρας χωρίς αυτή να έχει την ανάγκη βιομηχανικής (τουλάχιστον) ανάπτυξης.

Αυτό το φαινόμενο ο Λένιν το περιέγραφε με τη λέξη “σάπισμα” του καπιταλισμού, έλεγε ότι ο ιμπεριαλισμός είναι καπιταλισμός που σαπίζει ακριβώς γιατί στην εποχή αυτή του χρηματιστικού κεφαλαίου, η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων παίζει δευτερεύοντα ρόλο, από τη στιγμή που έχει μοιραστεί ο κόσμος ανάμεσα στις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις και το ζήτημα είναι πως θα κατανεμηθεί η μοιρασιά της λείας, των υπερκερδών που παράγονται από τα εξαρτώμενα έθνη.

Όμως μια διαφορά ποιοτική έγινε με το δολάριο και τον νομισματικό ιμπεριαλισμό, όπως τον περιγράφει ο Michael Hudson, όπου η θέση του δολαρίου σαν παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα καθώς και οι ιστορικές συνθήκες που οδήγησαν εκεί (δύο παγκόσμιοι πόλεμοι στους οποίους οι ΗΠΑ δάνεισαν νικητές και νικημένους, η γεωγραφική τους θέση ασφαλείας μεταξύ δύο ωκεανών, οι συνθήκες που υπόγραψαν ειδικά με τα σχέδια Μάρσαλ, Lend-Lease, κ.λπ.) έβαλε τις ΗΠΑ πάνω από τις υπόλοιπες ιμπεριαλιστικές χώρες σε θέση όχι πρώτου μεταξύ ίσων (ιμπεριαλιστών) αλλά κυρίαρχου (μάλιστα ο Κέυνς είχε πει για το Lend-Lease πως οι ΗΠΑ συμπεριφέρθηκαν στην Αγγλία – τη Βρετανική Αυτοκρατορία! – χειρότερα από ότι θα συμπεριφερόταν η Αγγλία στο πιο “ανεύθυνο” βαλκανικό έθνος).

Άρα ως προς την ανάπτυξη, δεν προϋποτίθεται από την ιμπεριαλιστικότητα μιας χώρας, μπορεί να υποκατασταθεί από την κλεμμένη λεία άλλων χωρών.

Η εξαγωγή κεφαλαίων επίσης έχει σαν παρενέργεια να αναπτύσσει κάποιες από αυτές τις χώρες (πχ η Κίνα αναπτύχθηκε πολύ χάρη στα Αμερικάνικα κεφάλαια που μπήκανε στα πλαίσια της κινεζικής ΝΕΠ που βλέπουμε μέχρι και σήμερα).

Η εθνική κυριαρχία από την άλλη είναι άλλο θέμα. Όντως ισχύει αυτό που λέτε, και εγώ έτσι το καταλαβαίνω, πως οι αστικές τάξεις έχουν διεθνοποιηθεί σε μεγάλο βαθμό.

Προσωπικά πιστεύω πως αναμένεται να δούμε ενδοαστικές αντιθέσεις στις πρώην ιμπεριαλιστικές χώρες της Ευρώπης στο βαθμό που εξασθενεί η κυριαρχία των ξενόδουλων τμημάτων των αστικών τους τάξεων (αναφορικά μόνο να πω πως η πλειοψηφία των μετοχών της Deutsche Bank ανήκει πλέον σε αμερικανικά συμφέροντα, νομίζω στη Blackrock – δείγμα οικονομικής κυριαρχίας των ΗΠΑ επί της Γερμανίας), και πως δείγμα αυτών των αντιθέσεων είναι τα συντηρητικά/”λαϊκιστικά” κόμματα που βλέπουμε τύπου Ορμπάν, AfD, ενδεχομένως Λεπέν κ.λπ., κόμματα που εκφράζουν αντίθεση στην κατεύθυνση τη φιλοαμερικανική/φιλοΝΑΤΟϊκή και νομίζω πως θα είναι ζήτημα τέτοιες αντιθέσεις να μπορέσει να τις εκμεταλλευτεί το εργατικό κίνημα στην Ευρώπη.

Θα βάλω να ακούσω και την εκπομπή που προτείνατε και θα προσπαθήσω να παρακολουθήσω τη συζήτηση γιατί με ενδιαφέρει πολύ το θέμα και εκτιμώ πως και οι δύο έχετε πάρα πολλά να προσφέρετε στην κουβέντα, ο Διονύσης, μάλιστα θεωρώ πως έχει κάνει μια απίστευτα καλή δουλειά πάνω στον ιμπεριαλισμό[3].

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Σε μια πρώτη ανάγνωση δεν πολυκατάλαβα πού διαφωνούμε […]. Για τον Διονύση, συμφωνώ απολύτως ότι έχει κάνει τεράστια δουλειά πάνω στο θέμα του ιμπεριαλισμού–ίσως μοναδική.

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, προφανώς, εντός των ευρωπαϊκών χωρών κυριαρχεί μια εγχώρια μερίδα του κεφαλαίου που έχει συνδέσει τα συμφέροντά της με το αμερικάνικο κεφάλαιο. Ειδικά για τη Γερμανία και την Ιαπωνία, η σχέση αυτή χτίστηκε από την εποχή της ήττας τους στον Β΄ΠΠ και της αναβίωσής τους ως ιμπεριαλιστικές χώρες (και δυνάμεις) υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ. Αντίστοιχα, η Μ. Βρετανία επίσης έχει αποχτήσει τέτοια σχέση ηγεμονίας υπό τις ΗΠΑ.

Η Γαλλία, αντίθετα, και επί Ντε Γκωλ και αργότερα, είχε περισσότερες προσδοκίες ανεξαρτησίας και δημιουργίας της δικής της σφαίρας επιρροής, και προσπάθησε μέσω της “γαλλογερμανικής ΕΕ” να αποχτήσει περισσότερους βαθμούς ελευθερίας από τις ΗΠΑ (π.χ. ήταν πάντα υπέρ της ανεξάρτητης εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ και της δημιουργίας Ευρωστρατού).

Οι ευρωπαϊκές χώρες διαφώνησαν με τον πόλεμο στο Ιράκ (όπου, αν δεν κάνω λάθος, οι εταιρείες τους είχαν και τα δικά τους συμφέροντα), και νομίζω ότι έτσι εξηγείται σε κάποιον βαθμό γιατί οι διαδηλώσεις ενάντια στον πόλεμο στο Ιράκ στις ευρωπαϊκές χώρες ήταν τόσο μεγάλες.

Τέλος, η ίδια η πολιτική Σρέντερ και Μέρκελ για προσέγγιση με τη Ρωσία, και …κατασκευής των αγωγών Nord Stream, αποτελούσε πολιτική ανεξάρτητης ανάπτυξης της Γερμανίας και επέκτασής της στην Ανατολ. Ευρώπη, χρησιμοποιώντας τη φτηνή εργασία των ανατολικοευρωπαίων και τη φτηνή ενέργεια της Ρωσίας.

Τώρα, εν μέσω κρίσης κι αμφισβήτησης της ιμπεριαλιστικής ηγεμονίας επί του κόσμου γενικά, και ειδικότερα της ηγεμονίας των ΗΠΑ, τα γάλατα σφίξανε, οι διάφορες μερίδες του ιμπεριαλιστικού κεφαλαίου εν μέρει ξεκαθαρίζουν τις διαφορές τους μεταξύ τους, εν μέρει και διά της βίας.

Ωστόσο, αν τα πράγματα χειροτερέψουν για τις ευρωπαϊκές χώρες ακόμη περισσότερο, και φτάσουν στο σημείο να διακινδυνεύει η πολιτική ομαλότητα στο εσωτερικό τους, οι διάφοροι αριστεροί και δεξιοί λαϊκιστές (Μελανσόν από τη μια, AfD από την άλλη κ.α.), μπορεί να βάλουν μπροστά διαφορετικό “μίγμα” πολιτικής. Προς το παρόν, κυριαρχεί η μερίδα που πόνταρε στον πόλεμο με τη Ρωσία, ακόμη και μετά την αλλαγή σκυτάλης στην ηγεσία των ΗΠΑ, με αποτέλεσμα η ΕΕ να εμφανίζεται πιο επιθετική απέναντι στην Ρωσία, σε αντίθεση με την αρχή του πολέμου, που ήταν οι Γερμανοί για παράδειγμα που δίσταζαν, ο Μακρόν που πήγαινε να μιλήσει με τον Πούτιν κ.ο.κ.

Οπότε, νομίζω ότι εντός του ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου μπορούμε να διακρίνουμε συνολικά τις εξής κατηγορίες:

1. Ηγεμόνας οι ΗΠΑ.
2. Ιμπεριαλιστικές δυνάμεις “μια χούφτα” κατά Λένιν (ενδεικτικά οι G7, ίσως χωρίς την Ιταλία), προς το παρόν σε σχετική ενότητα μεταξύ τους, υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ.
3. Ιμπεριαλιστικές χώρες που επωφελούνται της ληστείας του κόσμου χωρίς να έχουν μεγάλη πολιτική ισχύ και δυνατότητα για ιδιαίτερα αυτόνομη ιμπεριαλιστική πολιτική (οι υπόλοιπες πλούσιες χώρες της ΕΕ, η Αυστραλία).
4. “Ιμπεριαλιστές-κουρελούδες” από φορολογικούς παραδείσους των ιμπεριαλιστών, μέχρι πετρελαϊκές μοναρχίες, κρατικά μορφώματα τύπου Ισραήλ που αποτελεί την αιχμή της νεοαποικιοκρατικής πολιτικής, παρόλο που δεν θα μπορούσε να σταθεί ως ανεξάρτητο κράτος πάνω από μια εβδομάδα χωρίς τη στήριξη των ΗΠΑ…
5. Ξεχωριστή κατηγορία ΜΗ ιμπεριαλιστικών χωρών αλλά εντός του “ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου”: Εξαρτημένες χώρες μεν, δηλ. εκμεταλλευόμενες και καταπιεζόμενες από τον ιμπεριαλισμό, αλλά με ελίτ πλήρως ενσωματωμένες στη στρατηγική του ιμπεριαλισμού, χωρίς καμία φιλοδοξία μιας πιο εθνικά ανεξάρτητης και αυτόκεντρης ανάπτυξης, όπως καλή ώρα η Ελλάδα μας…. Σε αυτήν την περίπτωση, η εθνική ανεξαρτησία είναι λίγο-πολύ οργανικά συνυφασμένη με τη σοσιαλιστική επανάσταση (δηλ. το ένα φέρνει το άλλο, άσχετα από το ποιο θα έρθει πρώτο και πως ακριβώς).

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Διονύση, δεν διαφωνώ συνολικά, αλλά εγώ μιλάω για αλλαγές των πολύ τελευταίων χρόνων και διακρίνω μια τομή σε σχέση με την μεταπολεμική περίοδο. Και διακρίνω μια μεταβολή στη σύνθεση του κεφαλαίου, όπου σχεδόν παντού κυριαρχεί το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο το οποίο δεν έχει πατρίδα και κινείται πάνω από τα σύνορα. Αυτό το κεφάλαιο έχει συμφέροντα στη σύγκρουση με τη Ρωσία ακόμη και αν καταστρέφεται η “εντόπια” (που δεν υπάρχει) χώρα.

Ή αυτό [ισχύει] ή—όπως το ΚΚΕ λέει—έχουμε σύγκρουση δύο ιμπεριαλιστικών μπλοκ. Αν το ΚΚΕ κάνει λάθος (όπως πιστεύω), τότε γιατί δεν παρατηρούμε αντιθέσεις μεταξύ των ιμπεριαλιστικών χωρών όπως προβλέπει η θεωρία; Γιατί η Γερμανία αποδέχεται την καταστροφή της εγχώριας βιομηχανίας της; Πώς το εξηγείς αυτό; Η δική μου εξήγηση είναι αυτή που έδωσα.

Βασίλη, πώς εξηγείς την αποδοχή από τις πολιτικές ελίτ των βασικών ιμπεριαλιστικών ευρωπαϊκών χωρών της καταστροφής της παραγωγικής βάσης των οικονομιών τους;

 

Βασίλης Αλιφτήρας: Κωστή, για την καταστροφή της παραγωγικής βάσης γενικά ευθύνεται ο ιμπεριαλισμός: η εξαγωγή κεφαλαίου αναπτύσσει την παραγωγική βάση σε εξαρτημένες, φτωχότερες χώρες, και την παγώνει στις ιμπεριαλιστικές.

Εκεί που έχω τη διαφωνία μου είναι πως δε θεωρώ πως είναι πια ιμπεριαλιστικές οι ευρωπαϊκές χώρες, μιας και οι κυρίαρχες τάξεις τους έχουν υποταχθεί στο Αμερικανικό (αμερικανο-ισραηλινό πιθανώς;) κεφάλαιο, κάτι που νομίζω φαίνεται από φαινόμενα όπως η τοποθέτηση πρώην στελεχών αμερικανικών τραπεζών και εταιρειών διαχειρίσεως κεφαλαίων τύπου Blackrock κ.λπ., σε ηγετικές θέσεις των Ευρωπαϊκών κρατών, πχ Μακρόν, Μερτς, Τουσκ (αν δεν κάνω λάθος) κλπ.

Η παραγωγική βιομηχανία ελέγχεται από τη χρηματιστική/τραπεζική (ήδη από την εποχή του Λένιν, π.χ. έγραφε πως το χρηματιστικό κεφάλαιο κυριαρχεί πάνω στο βιομηχανικό και το ελέγχει), οπότε αλυσίδες εξάρτησης όπως Blackrock (αν θυμάμαι καλά, έχω καιρό να το δω) -> Deutsche Bank -> Volkswagen σημαίνει πως αφού η VW ανήκει εν μέρει στη DB και αυτή με τη σειρά της στην Αμερικανική BR (ή σε ποια άλλη Αμερικανική τράπεζα ή τραστ), το να ανατιναχθεί ο αγωγός που έδινε στην VW φτηνά έσοδα, δεν θα επιφέρει την αναμενόμενη διαμαρτυρία από τη Γερμανική αστική τάξη.

Ο Γερμανός βιομήχανος που έχει κυρίως κεφάλαια σε εταιρείες όπως η VW χάνει κέρδη από αυτό, αλλά μιας και η πολυεθνική που δημιούργησε το πρόβλημα (η οποία επίσης χάνει κέρδη μέσω της έμμεσης ιδιοκτησίας της μέρους της βιομηχανίας) ζυγίζει πως η χασούρα αυτή είναι πολύ μικρότερη από το κέρδος που θα αποφέρει από αλλού, μιας και έχει απλωμένα τα πλοκάμια της στο σύνολο της παγκόσμιας οικονομίας.

Μια ενδεχόμενη τέτοια δυσαρέσκεια που θα υπάρξει, επειδή δεν υπάρχει σύνδεση με την πολιτική μιας και κυριαρχείται από το ξένο κεφάλαιο, δεν θα εκφραστεί δημόσια, ή θα εκφραστεί μέσω κομμάτων τύπου AfD.

Και εκεί θεωρώ πως υπάρχει αυτή η ενδοαστική αντίθεση, που δημιουργείται εξαιτίας της εξαρτημένης και όχι ιμπεριαλιστικής θέσης των Ευρωπαϊκών κρατών.

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Βασίλη, καλά, και τι έγιναν τα κεφάλαια και οι κεφαλαιοκράτες των κατ’ εσένα πρώην ιμπεριαλιστικών ευρωπαϊκών χωρών, μετακόμισαν στις ΗΠΑ; Εγώ ισχυρίζομαι ότι όσον αφορά το κυρίαρχο τμήμα των αστικών τάξεων στις ιμπεριαλιστικές χώρες—των δυτικοευρωπαϊκών συμπεριλαμβανομένων—τα κεφάλαιά του πλέον δεν διακρίνονται μεταξύ τους και έχουν συγχωνευθεί σε ένα ενιαίο “αστερισμό” (“νεφέλωμα”) που κινείται ελεύθερα μεταξύ των ιμπεριαλιστικών χωρών.

Αν κάποιες από αυτές ήταν “εξαρτημένες” θα είχαμε φαινόμενα αντίστασης και σχηματισμού “εθνικών” αστικών τάξεων—αυτό το έχουμε δει παντού όπου υπήρξε εξαρτημένος καπιταλισμός από ιμπεριαλιστικά κέντρα, καθώς οι διαδικασίες της εσωτερικής συσσώρευσης στις εξαρτημένες χώρες δημιουργούν ντόπιους κεφαλαιοκράτες. Επομένως δεν συμφωνώ μαζί σου Βασίλη για τα χαρακτηριστικά του δυτικο-ευρωπαϊκού ιμπεριαλισμού.

 

Κωστής Μηλολιδάκης: […] ο Λένιν περιέγραψε ένα φαινόμενο που είχε παρουσιαστεί λίγα χρόνια πριν και μιλούσε για δύο πλευρές της ιμπεριαλιστικής αστικής τάξης. Τα φαινόμενα του λεγόμενου χρηματο-πιστωτικού καπιταλισμού (σε αντίθεση με τον λεγόμενο βιομηχανικό καπιταλισμό) εντάθηκαν σημαντικά από την εποχή του Λένιν και πλέον τα όργανα παίζει το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Προσωπικά πιστεύω ότι αν ζούσε ο Λένιν θα έγραφε ένα νέο βιβλίο με τίτλο: «Η ύστερη φάση–και τελευταία–του ιμπεριαλισμού».

 

Βασίλης Αλιφτήρας: Κωστή, θα έλεγα πως έχουν μείνει στη χώρα τους και έχουν αποδεχτεί ένα μειωμένο ποσοστό κέρδους σε σχέση με το τι θα παίρνανε, εφόσον τους παρέχονται μια σειρά εγγυήσεις, π.χ. έλεγχος ΜΜΕ (γίνεται σε ολόκληρη τη δύση από δύο αμερικανικές πολυεθνικές), βάσεις στρατιωτικές, δημιουργία εξωτερικών απειλών κ.λπ., πράγματα που θα δυσκολέψουν την ταξική πάλη και διεκδίκηση της εξουσίας στις χώρες τους. Φροντίζουν οι Αμερικάνοι ο λαός να κοιμάται και ο Γερμανός αστός κοιμάται λίγο πιο ήσυχα με λίγο λιγότερα κέρδη.

Αυτό με το νεφέλωμα που περιγράφετε συμφωνώ πως ισχύει, αλλά δεν νομίζω πως δίνεται η δυνατότητα σε ηττημένους να πάρουν κυρίαρχη θέση μέσα του.

Πχ, στην VW, όπου έτυχε να δουλεύω την εποχή που ανατινάχθηκε ο Nord Stream, έγινε μια μικρή κρίση και μειώθηκαν σημαντικά κάποια πρότζεκτ.

Υπάρχουν σίγουρα Γερμανοί βιομήχανοι που έχουν μερίδιο της VW αλλά δε συμμετέχουν στον “αστερισμό” των διεθνών ιμπεριαλιστικών κεφαλαίων, ή και να συμμετέχουν, συμμετέχουν με τόσο μικρό μερίδιο που είναι ασήμαντο σε σχέση με τα κέρδη τους από τη βιομηχανία και σίγουρα δεν τους δίνει κάποια πολιτική εξουσία. Όμως στη χώρα τους τα ΜΜΕ ελέγχονται από αυτόν τον “αστερισμό” οπότε και να έχουν τη διαφωνία, έχουν περιορισμό στο πως θα την εκφράσουν, όπως επίσης ελέγχεται και η πολιτική εξουσία της χώρας τους.

Αν δεν υπήρχαν αυτές οι ενδοαστικές αντιθέσεις, πιστεύω πως θα είχαμε πλήρη σύμπνοια και δε θα είχαμε φωνές αντίθετες στη δυτική/ΝΑΤΟϊκή γραμμή που να ανεβαίνουν, όπως κόμματα σαν το AfD στη Γερμανία ή αντίστοιχες άλλες φωνές στις χώρες τους.

Επίσης, δεν βλέπουμε να υπάρχει κάποιου είδους πολιτική κυριαρχία ως προϊόν της εκπροσώπησης αστικών τάξεων όπως της Γερμανικής στο ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο. Δεν θα υπήρχε μια πιο ισότιμη προβολή των διαφόρων εκπροσώπων των κρατών; Δε θα βλέπαμε πχ στο γραφείο του Τραμπ σαν μαθητές που έχουν πάει στο διευθυντή για αταξία τους “ηγέτες” της Ευρώπης, ανθρώπους που υποτίθεται εκπροσωπούν ισότιμους συμμετέχοντες στο ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο. Αν μη τι άλλο θα υπήρχε μια άλλου τύπου προβολή, να μη φαίνονται τόσο υποταγμένοι, τουλάχιστον έτσι το καταλαβαίνω, ως προς αυτό το επίπεδο.

Να επισημάνω πως στην περίπτωση της Αγγλίας – από τους μεγάλους νικητές του ΒΠΠ – μπήκε στον πόλεμο (τον οποίο ΝΙΚΗΣΕ) η μεγαλύτερη παγκόσμια αυτοκρατορία και βγήκε κράτος υποτελές στις ΗΠΑ.

Έχει πάρα πολλά στοιχεία για αυτό το βιβλίο του Michael Hudson, Superimperialism και το πιο πρόσφατο του Angus Hanton: “Vassal State: How America runs Britain”.

Μεταξύ των συμφωνιών του Lend-Lease οι Αμερικάνοι πήρανε σειρά πολυεθνικών της Βρετανίας στην ιδιοκτησία τους καθώς και ΟΛΕΣ τις εμπορικές συμφωνίες εκμετάλλευσης των βρετανικών αποικιών.

Αν κάνανε αυτό στους νικητές, στους ηττημένους (που με δήλωση του πρώτου ΓΓ του ΝΑΤΟ, αυτό δημιουργήθηκε για να κρατήσει τη Γερμανία “κάτω”) τι θα κάνανε; Θα τους αφήνανε να ξαναγίνουν ιμπεριαλιστές; Κυρίαρχοι; Δεν μου ακούγεται λογικό αυτό, να σας πω την αλήθεια…

[…]

Βασίλης Αλιφτήρας: Κωστή, […] στην ουσία συμφωνώ με αυτό που λέει ο Διονύσης, απλά εγώ κατηγοριοποιώ σαν ιμπεριαλιστική μια χώρα που δεν κυριαρχείται από καμία άλλη αλλά κυριαρχεί η ίδια σε τρίτες (δηλαδή δεν έχει άλλον ιμπεριαλιστή πάνω από το κεφάλι της), και μια χώρα σαν εξαρτημένη αν έχει τουλάχιστον έναν κυρίαρχο πάνω από το κεφάλι της, ανεξάρτητα αν είναι ψηλά στην αλυσίδα της εξάρτησης και έχει συνολικά κέρδη από την υπερεκμετάλλευση τρίτων χωρών.

Δηλαδή σχηματικά αν η Σίτιμπανκ των ΗΠΑ έχει το 40% των μετοχών της Ντόιτσεμπανκ της Γερμανίας, η οποία με τη σειρά της έχει το 40% των μετοχών της Πειραιώς η οποία έχει το 40% των μετοχών της Α τράπεζας του Νίγηρα, και αυτή η αλυσίδα εξάρτησης να εκφράζει και την αντίστοιχη αλυσίδα πολιτικής εξάρτησης, το γεγονός ότι το Νίγηρα τον κλέβουν 4 χώρες ενώ την Ελλάδα 2, και το ότι τη Γερμανία μπορεί να την κλέβει μια, αλλά κλέβοντας 2 βγαίνει συνολικά κερδισμένη, με βάση το πως ορίζω εγώ τον ιμπεριαλισμό (δηλαδή με βάση το πως αντιλαμβάνομαι τον Λένιν, γιατί προσπαθώ να είμαι πιστός σε αυτόν όσο μπορώ στον βαθμό που τον καταλαβαίνω) ιμπεριαλιστής είναι οι ΗΠΑ και οι άλλες τρεις είναι εξαρτημένες σε πρώτο, δεύτερο και τρίτο βαθμό εξάρτησης.

Η Γερμανία όμως θα είναι στις χώρες του “κέντρου” τις χώρες δηλαδή που βγαίνουν συνολικά κερδισμένες από τη λεηλασία των χωρών της “περιφέρειας” μιας και έχουν θετική μεταφορά υπεραξίας στο εσωτερικό τους (και ας υπάρχει και μεταφορά υπεραξίας εκτός τους, το ισοζύγιο είναι θετικό).

Εκεί, νομίζω, έγκειται και η διαφωνία μου με το Διονύση, και ίσως και με εσάς αν καταλαβαίνω καλά.

Αλλά νομίζω είναι διαφωνία άνευ ουσίας.

Απλά σαν διευκρίνηση, μήπως και το ξεκαθάρισα κάπως.

 

Διονύσιος Περδίκης: Βασίλη και Κωστή, […] σύντομα θα έχουμε όλοι την ευκαιρία να τα συζητήσουμε αυτά στον δημόσιο διάλογό μας, επ’ αφορμής της δημοσίευσης ενός κειμένου που ετοιμάζουμε[4].

Γράφει ο Κωστής: «το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο το οποίο δεν έχει πατρίδα και κινείται πάνω από τα σύνορα».

Αυτό είναι μόνο σε κάποιο βαθμό ακριβές. Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο δεν είναι παραγωγικό. Ελέγχει τις “υψηλές κορυφές” της παραγωγής, αλλά η παραγωγή (υπεραξίας), εν τέλει κάπου λαμβάνει χώρα, κάπου παράγονται και καταναλώνονται πρώτες ύλες, εκπαιδεύονται και εργάζονται οι εργάτες, παράγονται οι τεχνολογίες, κ.ο.κ. και σε όλα αυτά παίζει πάρα πολύ σημαντικό ρόλο το εκάστοτε κράτος.

Το κάθε κράτος αποτελεί τη “φωλιά” κάθε πραγματικού φυσικού προσώπου, κατόχου χρηματικού κεφαλαίου, ο οποίος το αξιοποιεί επενδύοντάς το κάπου. Δεν είναι σωστό ότι μπορεί ο καθένας να πάει οποιαδήποτε ποσότητα χρηματικού κεφαλαίου και να την επενδύσει οπουδήποτε. Π.χ., αν επενδύσουν όλοι σήμερα στην Τεχνητή Νοημοσύνη, απλά θα δημιουργήσουν μια τεράστια φούσκα.

Ένα άλλο μέρος του κεφαλαίου δεν είναι κινητό, πρόκειται για γη, ορυχεία, κοιτάσματα, εργοστάσια, κτίρια κ.ο.κ. ή αφορά κοινωνικό κεφάλαιο όπως γέφυρες, δρόμους, νοσοκομεία, σχολεία, κ.ο.κ., τα οποία δεν μετακινούνται τόσο εύκολα.

Συνολικά, κάθε αστός, και κάθε μερίδα του κεφαλαίου, έχει ένα κράτος ως έδρα ακόμη και σήμερα, ένα κράτος που εξασφαλίζει τα δικαιώματα ιδιοκτησίας του και τους όρους αναπαραγωγής του κεφαλαίου του. Αν ανατραπεί η αστική κρατική εξουσία σε μια χώρα, ακόμη και αν διασώσει ο αστός την κινητή του περιουσία, θα χάσει την ακίνητη και θα αποδυναμώσει τις δυνατότητες περαιτέρω συσσώρευσης κεφαλαίου. Και η εξουσία ανατρέπεται σε ένα συγκεκριμένο έθνος-κράτος, με επανάσταση σε συγκεκριμένη χώρα, στη βάση της εξέλιξης της ταξικής πάλης καταρχήν σε αυτή τη χώρα, ακόμη και σήμερα που η πάλη είναι τόσο διεθνοποιημένη.

Βασίλη, προφανώς ο καθένας μπορεί να κάνει τον δικό του “αγαπημένο” (!) ορισμό και να βάλει το όριο ιμπεριαλιστικής – εξαρτημένης χώρας όπου θέλει. Εσύ και κάποιοι άλλοι (π.χ. οπαδοί της “αυτοκρατορίας”), απαιτώντας απόλυτη κυριαρχία από τον ιμπεριαλιστή, στην ουσία θεωρείτε τέτοιον μόνον τον ηγεμόνα, τις ΗΠΑ. Άλλοι, ταυτίζουν τις ιμπεριαλιστικές χώρες με τις «μεγάλες δυνάμεις» του Λένιν, δηλ. με εκείνη τη “χούφτα” ιμπεριαλιστικών χωρών που μπορούν να εκμεταλλεύονται και καταπιέζουν τουλάχιστον ένα μεγάλο μέρος του κόσμου, ξεδιπλώνοντας μια σχετικά αυτόνομη ιμπεριαλιστική στρατηγική.

Ο Λένιν αναφέρθηκε στις μεγάλες δυνάμεις της εποχής του διότι:

– ήταν ορισμένες, μια χούφτα, αποικιοκρατικές δυνάμεις,

– σχεδόν όλες οι ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες της εποχής με τυπική εθνική ανεξαρτησία ήταν και ιμπεριαλιστικές ή/και είχαν αποικίες,

– ο Α’ ΠΠ αφορούσε το (ξανα)μοίρασμα των αποικιών,

– η σοσιαλιστική επανάσταση περνούσε μέσα από ήττα της κάθε “μεγάλης δύναμης” στον πόλεμο, προκειμένου στα ερείπια της ήττας αυτής να ανατραπεί η αστική εξουσία συνολικά.

Σήμερα, όμως;

– Σχεδόν όλες οι χώρες είναι καπιταλιστικές και με τυπική ανεξαρτησία.

– Η εκμετάλλευση δεν έχει χαρακτήρα «ανεξάρτητη καπιταλιστική χώρα εκμεταλλεύεται αποικία», αλλά κυρίως «ιμπεριαλιστική καπιταλιστική χώρα εκμεταλλεύεται μη ιμπεριαλιστική καπιταλιστική χώρα».

– Η εκμετάλλευση δεν γίνεται μόνο ή κυρίως στη σφαίρα της κυκλοφορίας του κεφαλαίου (εμπόριο, δανεισμός), αλλά (και) σε αυτήν της παραγωγής (παραγωγικές εξαγωγές κεφαλαίου, υπεργολαβίες, διεθνείς αλυσίδες παραγωγής και μεταφοράς υπεραξίας).

– Ο εν τη γενέσει του, σπονδυλωτά κλιμακούμενος Γ’ ΠΠ, φέρνει από τη μια μεριά όλες τις ιμπεριαλιστικές χώρες, μεγάλες δυνάμεις, απλές, ή και “κουρελούδες” από τη μια, και από την άλλη μια σειρά μη ιμπεριαλιστικών χωρών, οι περισσότερες καπιταλιστικές, και κάποιες σοσιαλιστικές.

– Η σοσιαλιστική επανάσταση περνάει μέσα από την ήττα όλων των ιμπεριαλιστικών χωρών, στον πόλεμο, όχι μόνο των μεγάλων δυνάμεων, ή μόνο του ηγεμόνα, και από τη νίκη των εξαρτημένων χωρών, τόσο των σοσιαλιστικών, όσο και των καπιταλιστικών.

– Μόνο μέσω της ήττας των ιμπεριαλιστικών χωρών μπορεί να ξεσπάσει σε αυτές σοσιαλιστική επανάσταση.

– Μόνο μέσω της νίκης των εξαρτημένων μπορεί να υπάρξει περιθώριο επιβίωσης και εξάπλωσης του σοσιαλισμού.

– Μόνο μέσω της μετάβασης στον σοσιαλισμό μπορούν μακροπρόθεσμα οι εξαρτημένες χώρες να νικήσουν τον ιμπεριαλισμό.

 

Διονύσιος Περδίκης: Βασίλη και Κωστή, για τον λόγο αυτό και το όριο πρέπει να μπει εκεί που το βάζω εγώ νομίζω, μεταξύ όλων των χωρών που συμμετέχουν στην παγκόσμια εκμετάλλευση και καταπίεση, και όλων όσων την υποφέρουν!

 

Βασίλης Αλιφτήρας: Διονύση, […] στον Ιμπεριαλισμό ο Λένιν π.χ. κατηγοριοποιούσε την Πορτογαλία (που ως αποικιοκρατική χώρα της εποχής ανήκε στην κατηγορία όσων καταλήστευαν) σαν εξαρτημένη από την Αγγλία που της “επέτρεπε” την περιορισμένη αποικιοκρατία για να την αξιοποιεί σαν μοχλό πίεσης στην Ισπανία.

Επίσης, ένα χαρακτηριστικό που είχαν οι μεγάλες δυνάμεις, στις οποίες αναφέρεται, ήταν η πλήρης πολιτική ανεξαρτησία, σε αντίθεση π.χ. με τη σημερινή Γερμανία κ.λπ., που είναι πολιτικά υποταγμένη στις ΗΠΑ.

Βέβαια προφανώς και παίζει ρόλο η παγκοσμιοποίηση του χρηματιστικού κεφαλαίου και η αντίστοιχη συμμετοχή της γερμανικής αστικής τάξης σε αυτό, απλά δε θεωρώ πως είναι επί ίσοις όροις, και πως δεν έχει κυριαρχικό χαρακτήρα αλλά υποταγμένο.

[…]

Κωστής Μηλολιδάκης: Πάντως Διονύση πρέπει να εξηγήσεις τη μη εμφάνιση ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων και την ευθυγράμμιση ιμπεριαλιστικών χωρών, όπως η Γερμανία με τις ΗΠΑ, την στιγμή που οι τελευταίες προκαλούν τερατώδη ζημιά στην οικονομική βάση της Γερμανίας. Επίσης, ορθά έγραψες για φούσκες—αυτές είναι προϊόν ακριβώς της κίνησης του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου και τις βλέπουμε με όλο και μεγαλύτερη συχνότητα κατά τον 21ο αιώνα.

Τέλος, όσο αφορά τη διαφοροποίηση μεταξύ σφαίρας της κυκλοφορίας του κεφαλαίου και παραγωγική σφαίρα, νομίζω ότι αυτά πρέπει να τα ξανασκεφτούμε. Το κεφάλαιο στην σφαίρα της παραγωγής αποσπά υπεραξία—εκεί όντως αυτή παράγεται—αλλά η διαδικασία διανομής αυτής της υπεραξίας έχει γιγαντωθεί καθαρά εις βάρος του βιομηχανικού κεφαλαίου από το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο που τώρα κρατά τα ηνία. Αυτό παρακολουθούμε στα τεκταινόμενα στην πολιτική και διακρατική σφαίρα.

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, εξηγώ το αδυνάτισμα των διαϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων έναντι των αντιθέσεων με τις μη ιμπεριαλιστικές χώρες ιστορικά ως εξής:

– Θέμα συσχετισμών από τον κόσμο όπως προέκυψε μετά τον Β’ ΠΠ, με ηττημένες Γερμανία, Ιαπωνία, Ιταλία, και αδυνατισμένες Αγγλία και Γαλλία.

– Απόρροια της διεθνοποίησης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής που αυξάνει την “ολοκλήρωση” της διεθνούς αγοράς και δεν επιτρέπει την ύπαρξη “ξεχωριστών” σφαιρών επιρροής για κάθε διαφορετική ιμπεριαλιστική δύναμη (ή πολύ απλά, ο κόσμος δεν είναι άπειρος).

– Λόγω της ύπαρξης του σοσιαλισμού και της επέκτασής του μετά τον Β’ ΠΠ, που μίκρυνε ακόμη περισσότερο τον κόσμο που έμενε διαθέσιμος προς εκμετάλλευση από τον ιμπεριαλισμό, και που συνένωσε τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις στην πάλη ενάντιά του.

– Σήμερα συνενώνονται οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις στην προοπτική νίκης, υποταγής και λεηλασίας των Κίνα, Ρωσία, Ιράν κ.ο.κ. Μπροστά σε αυτόν τον στόχο, μαλώνουν μόνο για τον καταμερισμό του κόστους, μέχρι το κόστος αυτό να γίνει δυσβάσταχτο για κάποιους από αυτούς (με τους Ευρωπαίους να είναι οι υποψήφιοι για να κλατάρουν…).

Πράγματι, ο διαχωρισμός παραγωγικού – μη παραγωγικού κεφαλαίου δίνει και έναν χαρακτήρα “καταμερισμού εργασίας” μεταξύ του ιμπεριαλιστικού/μονοπωλιακού κεφαλαίου και του μη ιμπεριαλιστικού/μονοπωλιακού. Στην ουσία το ιμπεριαλιστικό/μονοπωλιακό κεφάλαιο ορίζει την παραγωγή και αναπαραγωγή, δηλ. το τι, πως κ.ο.κ. θα παραχθεί, και καρπώνεται υπερκέρδη, ενώ το μη μονοπωλιακό/ιμπεριαλιστικό, και (πιο) παραγωγικό κεφάλαιο, φέρνει εις πέρας την καθαυτό παραγωγή (υπεραξίας) εντός του πλαισίου που καθορίζει η στρατηγική του ιμπεριαλιστικού/μονοπωλιακού κεφαλαίου. Η Κίνα το σπάει όλο αυτό…

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Διονύση, εντάξει, αλλά κατά τη γνώμη μου χρειάζεται μια πολύ πειστικότερη θεωρία που να εξηγεί την στάση της Γερμανικής αστικής τάξης—πρόκειται για συγκλονιστικό και εντελώς καινούργιο φαινόμενο. Όσα γράφεις Διονύση μπορεί να είναι σωστά, αλλά (κατά την ταπεινή μου γνώμη) αποτελούν άθροισμα επί μέρους και εκ των ενόντων αιτιολογιών που δεν συνιστούν θεωρία. Επίσης—αν κατάλαβα καλά—κι εσύ θεωρείς ότι το κυρίαρχο τμήμα του κεφαλαίου στις ιμπεριαλιστικές χώρες, αυτό που καθορίζει την στάση των πολιτικών εκπροσώπων της άρχουσας τάξης, είναι το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο που δεν παράγει εμπορεύματα αλλά αποσπά υπεραξία από το παραγωγικό κεφάλαιο. Αν είναι έτσι, το επόμενο ερώτημα είναι: Πώς κατευθύνονται οι ροές αυτού του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου και ποια είναι η σημερινή παγκόσμια λειτουργία του; Την δική μου άποψη την εξέθεσα στο σημείωμα που ανάρτησα.

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, εντάξει, καμία θεωρία σε τόσο αφηρημένο επίπεδο δεν μπορεί να εξηγήσει συγκεκριμένες πολιτικές αποφάσεις απόλυτα. Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο και το παραγωγικό δεν χωρίζονται με σινικά τείχη. Π.χ. μεγάλες βιομηχανίες ή εμπορικά μονοπώλια (Apple, Microsoft, Wallmart) επιτελούν όλους αυτούς τους ρόλους. Η κατεξοχήν μεταποίηση, βέβαια, λαμβάνει χώρα κυρίως στις εξαρτημένες χώρες, πλέον, κάτι που εξηγεί την ενότητα των ιμπεριαλιστικών χωρών ενάντια στον Παγκόσμιο Νότο. Μπορεί η γερμανική βιομηχανία να δέχεται πλήγματα, αλλά δεν σημαίνει ότι υπάρχει αυτή τη στιγμή μια προσφορότερη στρατηγική για τη γερμανική αστική τάξη. Δεν μπορεί να ανταγωνιστεί βιομηχανικά την Κίνα, ή μονοπωλιακά τις ΗΠΑ, ή στρατιωτικά τη Ρωσία. Ποντάρει στη νίκη του ιμπεριαλισμού υπό την αμερικάνικη ηγεμονία, έστω και ως ελάσσων εταίρος.

Αν, όμως, αρχίσουν να χάνουν πιο πολύ, η κρίση να βαθαίνει, η αμερικάνικη ηγεμονία να τρίζει, και η πολιτική κρίση να απειλεί την αστική εξουσία στη Γερμανία, τότε πολλά μπορούν να αλλάξουν.

Σε κάθε περίπτωση, είναι διαφορετική εξήγηση αυτή που βλέπει μια υπερεθνική ιμπεριαλιστική ολιγαρχία, έναντι αυτής που βλέπει αμερικάνικη ηγεμονία απέναντι στους υπόλοιπους ιμπεριαλιστές.

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Διονύση, ΟΚ, αλλά δεν νομίζω ότι η ύπαρξη μιας υπερεθνικής χρηματοπιστωτικής ολιγαρχίας αποκλείει τις σχέσεις κυριαρχίας εντός της, δηλαδή η αμερικάνικη ηγεμονία πάνω στο ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο όχι μόνο δεν αποκλείεται από την άποψη που υποστηρίζω, αλλά την ενισχύει κιόλας καθώς “εξηγεί” τον σχηματισμό της. Όμως, το θέμα δεν είναι αν οι ΗΠΑ ασκούν ρόλο ηγεμόνα. Το θέμα είναι να εξηγηθεί η αποδοχή από τις αστικές τάξεις των δυτικοευρωπαϊκών χωρών της καταστροφής της παραγωγικής τους βάσης.

Και δεν συμφωνώ ότι η Γερμανική βιομηχανία ήταν μη ανταγωνιστική–ακριβώς το αντίθετο υποδεικνύουν τα στοιχεία όσο έρρεε η φτηνή ρωσική ενέργεια. Η επιτυχία της γερμανικής βιομηχανίας–που είχε χαρακτηριστεί η ατμομηχανή της ΕΕ και της είχε αποδώσει την πρωτοκαθεδρία εντός της–είναι αναμφισβήτητη. Και πολιτικοί όπως ο Σρέντερ και εν μέρει η Μέρκελ, εξέφραζαν ακριβώς αυτή την κυριαρχία της γερμανικής βιομηχανίας. Πώς γίνεται και αυτοί έχουν σήμερα παραμεριστεί σε τέτοιο ανήκουστο βαθμό και έχουν αναδυθεί η Ούρσουλα και ο Μερτς;

Αυτό είναι το θέμα μας—η τροπή που έχει πάρει ο καπιταλισμός στις ιμπεριαλιστικές χώρες της Ευρώπης. Πώς εξαφανίστηκαν οι ενδο-ιμπεριαλιστικές αντιθέσεις και αυτοκτονούν ομαδικά οι “Ευρωπαίοι”;

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, τι ανάγκασε την Ιαπωνία να δεχτεί τις συμφωνίες που κατέστρεψαν την ανταγωνιστικότητά της απέναντι στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1980; Διάβασε την ιστορία αυτή, και δες πόσες ομοιότητες υπάρχουν με τη Γερμανία, αλλά και την Κίνα (από την οποία, όμως, υπάρχει και μια τεράστια διαφορά!… η εξουσία του ΚΚΚ και η εθνική ανεξαρτησία!)[5].

Για μένα, αυτό είναι μια ιστορία ηγεμονίας, πολιτικής επιβολής και “ολοκλήρωσης” υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ.

Έχει όρια όμως. Το όριο βρίσκεται στην απειλή της ανατροπής της αστικής εξουσίας στις χώρες αυτές.

Αντίθετα, για χώρες όπως η Ελλάδα, η αστική εξουσία στηρίζεται ακριβώς στην εξάρτηση από τον ιμπεριαλισμό. Χωρίς εξάρτηση, δεν υπάρχει και αστική εξουσία.

Ειδικά για τη Γερμανία, η υποβάθμιση της παραγωγικής τους βάσης είναι ένα προσωρινό κόστος προς ένα μεγάλο μελλοντικό πλεονέκτημα σε περίπτωση νίκης απέναντι στη Ρωσία. Το κόστος της πάλης ενάντια στις ΗΠΑ, χωρίς καν εθνικό στρατό, θα ήταν μεγαλύτερο. Η ανατίναξη των αγωγών δείχνει ακριβώς αυτό…

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Διονύση, δεν βλέπω η περίπτωση της Ιαπωνίας να αποτελεί κάποιο αντιπαράδειγμα στην άποψη που υποστηρίζω. Ίσα-ίσα, όπως αναφέρει η παραπομπή που δίνεις, μετά την επιβολή των συμφωνιών άρχισαν να σχηματίζονται διάφορες φούσκες (ακίνητα, μετοχές) που είναι αδιάψευστος μάρτυρας ότι το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο είχε πάρει το πάνω χέρι και αυτό επέβαλε τις συμφωνίες με τις ΗΠΑ σε βάρος της ανάπτυξης της βιομηχανίας και της βιομηχανικής αστικής τάξης της χώρας.

Προφανώς αυτή η εξέλιξη ήταν κερδοφόρα για τα μετακινούμενα κεφάλαια στη σφαίρα των χρηματοπιστωτικών “υπηρεσιών” και γι’ αυτό την επέλεξαν εις βάρος της ίδιας της βιομηχανικής τους υποδομής. Νομίζω ότι αν και η ανάλογη κρίση στην Ευρώπη καθυστέρησε καμιά τριανταριά χρόνια, εν τούτοις η παρούσα ευρωπαϊκή κρίση είναι πολύ-πολύ οξύτερη από την Ιαπωνική.

Εσύ Διονύση μιλάς για «μια ιστορία ηγεμονίας, πολιτικής επιβολής και “ολοκλήρωσης” υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ» χωρίς να έχεις καθαρό τον οικονομικό μηχανισμό μέσω του οποίου πραγματοποιείται αυτή η επιβολή. Αλλά η διαδικασία δεν είναι βουλησιαρχική, αλλά πρωτίστως οικονομική.

Άλλωστε, αν η μετάβαση αυτή είναι “νομοτελειακή”, όπως διαβεβαίωσες και παραπάνω, θα πρέπει να βρεθεί η νομοτέλεια που τη διέπει–εγώ (δηλαδή όχι εγώ, αλλά η άποψη που υποστηρίζω) λέω ότι πρόκειται για εσωτερική ανασυγκρότηση της αστικής τάξης των ιμπεριαλιστικών χωρών όπου η ηγεμονία περνά από το βιομηχανικό στο χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Ας πούμε, όπως πέρασε η ηγεμονία στο παρελθόν από το τμήμα που τρεφόταν με γαιοπρόσοδο στην βιομηχανική αστική τάξη.

Και όταν λέμε ηγεμονία, εννοούμε πρωτίστως οικονομικές διαδικασίες που ανασυνθέτουν τη σχέση παραγωγικών δυνάμεων-παραγωγικών σχέσεων στην οποία δίνω προτεραιότητα έναντι των επακόλουθων (και αναγκαίων) αλλαγών στο πολιτικό και ιδεολογικό εποικοδόμημα. Διαισθάνομαι ότι εσύ δίνεις προτεραιότητα σε μια αφηρημένη “πολιτική” διαδικασία βίαιης επιβολής του αμερικανικού ιμπεριαλισμού επί των υπόλοιπων, πράγμα όμως που είναι επάγωγο αποτέλεσμα και όχι η αφετηρία των αλλαγών.

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, […] συμφωνώ απόλυτα ότι αυτό που αλλάζει στο πιο αφηρημένο επίπεδο είναι κάτι στη σχέση παραγωγικών δυνάμεων-παραγωγικών σχέσεων. Αυτό το αντιλαμβανόμαστε σε ένα επίπεδο αφαίρεσης όπου δεν υπάρχουν ακόμη διαφορετικά εθνικά κράτη και εθνικές αστικές τάξεις. Εκεί που διαφωνώ είναι ότι αναδύεται μια υπερεθνική αστική τάξη, χωρίς αναφορά σε έθνος-κράτος.

Μάλιστα, σημείωσε ότι στα κείμενά μου προτείνω το «κύκλωμα αναπαραγωγής του μονοπωλιακού/ιμπεριαλιστικού κεφαλαίου» που συνθέτει τον ρόλο οικονομίας – πολιτικής, παραγωγής – αναπαραγωγής/κατανάλωσης και παραγωγικών – μη παραγωγικών δραστηριοτήτων, σχηματικά[6]:

Χρήμα και μονοπωλιακή, ιμπεριαλιστική, κρατική ισχύς

→

Μέσα παραγωγής και εργασιακή δύναμη

→

…Μη παραγωγική υπηρεσία ή κρατική, στρατιωτική λειτουργία…

→

Νέο χρήμα μεγαλύτερο από το αρχικό, επαυξημένο από μονοπωλιακά υπερκέρδη μέσω ενός συνολικά θετικού ισοζυγίου διεθνών μεταφορών υπεραξίας και νέα, επαυξημένη, μονοπωλιακή, ιμπεριαλιστική, κρατική ισχύς.

Εδώ το κρίσιμο σημείο είναι ότι η ιμπεριαλιστική/μονοπωλιακή ισχύς παράγεται από δραστηριότητες που δεν είναι παραγωγικές, δηλ. δεν παράγουν, αλλά καταναλώνουν (υπερ)αξία, ωστόσο, η “επένδυση” αυτή αξιοποιείται στη σφαίρα της διανομής της υπεραξίας, με ιδιοποίηση υπεραξίας που παράγεται σε άλλες χώρες/κλάδους κ.ο.κ..

Δεν πρέπει, όμως, να απολυτοποιείται η απόσπαση των μη παραγωγικών από τις παραγωγικές δραστηριότητες, και επομένως η αναπαραγωγή του μονοπωλιακού κεφαλαίου από τους πραγματικούς, εδαφοποιημένους όρους αναπαραγωγής του.

Να σημειώσουμε, επίσης, ότι η τέτοια αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων σημαίνει γενικά και μια αλλαγή της σχέσης οικονομίας και πολιτικής στην κατεύθυνση της αύξησης της πολιτικής βουλησιαρχίας, λόγω της αύξησης της σχεδιοτέλειας στην οικονομία, έναντι της αναρχίας της αγοράς, λόγω της αύξησης του άμεσα κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας και της παραγωγής (αυτοματισμός, επιστημονική εργασία, μονοπώλια και αλληλοδιασύνδεσή τους στη διεθνή κλίμακα κ.ο.κ.).

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, παρεμπιπτόντως, πως εξηγείς τους τραμπικούς δασμούς εάν υποθέσουμε μια υπερεθνική, χρηματοπιστωτική ολιγαρχία;

Στο παράδειγμα της Ιαπωνίας, οι ΗΠΑ την υποχρέωσαν να ανατιμήσει το νόμισμά της. Δεν νομίζω να χάρηκε η όποια ιαπωνική χρηματοπιστωτική ολιγαρχία από κάτι τέτοιο!

Να σημειώσω ότι από τη σκοπιά του παγκόσμιου συνολικού κεφαλαίου είναι επωφελής η υπερίσχυση του πιο ισχυρού, ιμπεριαλιστικού, μονοπωλιακού κεφαλαίου, δηλ. σταθεροποιεί την εξουσία του κεφαλαίου παγκοσμίως. Ωστόσο, η λειτουργία αυτή διαμεσολαβείται από τους διακρατικούς ανταγωνισμούς, δεν γίνεται προς χάριν μιας υπερεθνικής ελίτ.

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Διονύση, πρώτον, να πω ότι δεν βρίσκω μεγάλες διαφορές στις απόψεις μας: η διαφωνία εντοπίζεται στην εκτίμηση του μεγέθους της αυτονομίας που διαθέτει αυτό που αποκάλεσα «νεφέλωμα του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου που ρέει μεταξύ των ιμπεριαλιστικών χωρών». Αλλά μοιάζει να συμφωνούμε στην εμφάνιση νέων φαινομένων που καθορίζουν την σύγχρονη φάση του ιμπεριαλισμού και αφορούν την λειτουργία του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου εις βάρος του βιομηχανικού.

Δεύτερον, η ανατίμηση του νομίσματος μίας χώρας είναι παράδειγμα που ενισχύει την άποψή μου, διότι βλάπτει τις εξαγωγές, δηλαδή τη βιομηχανική βάση της χώρας, και αντίθετα ενισχύει την δύναμη του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου της συγκεκριμένης χώρας στη σχέση του με το διεθνές κεφάλαιο.

Πολύ απτό παράδειγμα είναι η Ελλάδα, όπου η αλλαγή νομίσματος από την δραχμή στο ευρώ ενίσχυσε την διαδικασία αποβιομηχάνισης αλλά καθόλου δεν έβλαψε το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο–αν ανοίξουμε εξ αυτού συζήτηση για την μετέπειτα κατάρρευση των τραπεζών, θα είχα και άλλα να πω.

Τρίτον, όσο αφορά τους δασμούς του Τραμπ: Το θέμα είναι σύνθετο επειδή αναμειγνύονται δύο διαφορετικοί “δρόμοι” συμπεριφοράς του αμερικανικού κεφαλαίου.

Ο πρώτος δρόμος είναι ιδεολογικός, δηλαδή αφορά τον τρόπο που το κίνημα MAGA αντιλαμβάνεται τις ενέργειες που πρέπει να γίνουν για την επαναβιομηχανοποίηση της χώρας. Αυτά όλα είναι απατηλά, επαναβιομηχανοποίηση δεν πρόκειται να γίνει—με εξαίρεση ίσως το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα για πολιτικούς λόγους—και οι δασμοί αποτελούν φύλλο συκής για την κάλυψη της μη ικανοποίησης των προσδοκιών του κοινωνικού κινήματος που εξέφρασε ο Τραμπισμός.

Ο δεύτερος δρόμος είναι πολιτικός: Οι ΗΠΑ στρίβουν το χέρι εκείνων που τις εμποδίζουν να επιτύχουν τον στόχο τους της παγκόσμιας κυριαρχίας–στόχος που πρωτίστως έχει τεθεί από το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Οι δασμοί από αυτή την άποψη παύουν να είναι οικονομικό εργαλείο και γίνονται πολιτικό εργαλείο–αλλά αυτό είναι απολύτως συμβατό με την άποψή μου.

Μην κάνεις το λάθος να θεωρήσεις ότι οι δασμοί είναι κάποια προσπάθεια αναζωογόνησης της αμερικανικής βιομηχανικής βάσης και επομένως δείχνουν ότι η ανάπτυξη της ντόπιας βιομηχανίας αποτελεί προτεραιότητα της αμερικανικής ολιγαρχίας.

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, καταρχήν, συμφωνώ ότι δεν απέχουν πολύ οι απόψεις μας. Το θέμα που διαφωνούμε, ίσως, είναι το πόσο έχει αποσπαστεί το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο από το παραγωγικό, και σε συνάφεια με αυτό, η ολιγαρχία του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου από τα κράτη.

Δεύτερον, συμφωνώ απόλυτα γι’ αυτό: «Οι ΗΠΑ στρίβουν το χέρι εκείνων που τις εμποδίζουν να επιτύχουν τον στόχο τους της παγκόσμιας κυριαρχίας–στόχος που πρωτίστως έχει τεθεί από το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Οι δασμοί από αυτή την άποψη παύουν να είναι οικονομικό εργαλείο και γίνονται πολιτικό εργαλείο».

Νομίζω ότι κάτι ανάλογο έγινε και μεταξύ ΗΠΑ (παραγ. & χρημ. κεφάλαιο) και Ιαπωνίας (κυρίως παραγ. & λίγο χρημ.), κι όχι ότι αυτό που έγινε ήταν κάτι μεταξύ διεθνούς, δηλ. και Γιαπωνέζικης, χρημ. ολιγαρχίας και Γιαπωνέζικου παραγ. κεφαλαίου. Μόνο στη διεθνή κλίμακα μπορούμε να πούμε ότι αυτό εξέφραζε και μια αντίθεση χρημ. και παραγ. κεφαλαίου, αλλά όχι σε “καθαρή” μορφή, αλλά διαμεσολαβημένη από τα κράτη.

Το κράτος δεν είναι απλά όργανο της μιας ή της άλλης αστικής τάξης και ολιγαρχίας, αλλά εξασφαλίζει την αναπαραγωγή μιας κοινωνίας (και της φύσης…), ως όρο για την αναπαραγωγή και του κεφαλαίου. Εφόσον το χρημ. κεφάλαιο χρειάζεται να καρπώνεται κέρδη που παράγονται από παραγωγικές δραστηριότητες, εν τέλει αυτές οι δραστηριότητες κάπου πρέπει να ευδοκιμούν, σε κάποια χώρα, σε κάποιο κράτος κ.ο.κ.

Συμφωνώ ότι το μονοπώλιο και το χρημ. κεφάλαιο είναι κάτι σαν καρκίνος, αλλά αν ο ξενιστής πεθάνει…

Επιπλέον, το ίδιο το χρημ. κεφάλαιο, με όλες του τις μορφές, π.χ. ως καινοτόμο κεφάλαιο που παράγει “πνευματική ιδιοκτησία” τροφοδοτώντας το πλασματικό κεφάλαιο, χρειάζεται ένα τεράστιο σύμπλεγμα εκπαίδευσης, πανεπιστημίων, έρευνας, θεσμών, μάρκετινγκ, κ.ο.κ. για να λειτουργήσει αποδοτικά, και αυτό το διασφαλίζει το κράτος.

Η χρημ. ολιγαρχία δεν είναι τόσο “άνετη” στο να επιλέξει μόνο 1-2 κράτη στον κόσμο όπου θα λαμβάνουν χώρα αποδοτικά αυτές οι διαδικασίες “υψηλού προφίλ”, αδιαφορώντας για την κοινωνική αναπαραγωγή σε όλες τις άλλες χώρες του ανεπτυγμένου, ιμπεριαλιστικού κόσμου.

Πιστεύω ότι στην ιστορία ποτέ δεν υποβιβάστηκε μια χώρα από χώρα πλούσια, ανεπτυγμένη, ιμπεριαλιστική, σε χώρα φτωχή, υποανάπτυκτη, υπό εκμετάλλευση. Σίγουρα αυτό δεν μπορεί να γίνει ειρηνικά, χωρίς δηλ. να ξεσπάσει πόλεμος ή/και πολιτική κρίση, δυνητικά επαναστατική.

Αυτή είναι η “γείωση” του χρημ. κεφαλαίου στην παραγωγή, στην ταξική πάλη και στο κράτος/έδαφος.

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Διονύση, στην αντίληψη που προβάλλεις για το κράτος συμφωνώ απολύτως όπως και στην αυτονόητη ανάγκη κάπου να εδράζεται η βιομηχανική βάση που παράγει υπεραξίες.

Εκεί που ενδεχομένως διαφοροποιούμαστε είναι στην “εντοπιότητα” του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου, δηλαδή στην εκτίμηση ότι τα παραπάνω πρέπει να συμβαίνουν στην χώρα-“πατρίδα” του. Επίσης ενδεχομένως διαφοροποιούμαστε στην εκτίμηση για τον βαθμό ανεξαρτησίας που μπορεί να έχει το τμήμα του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου μιας χώρας έναντι αυτού μιας άλλης χώρας.

Κατ’ εμένα το litmus test κάθε σύγχρονης θεωρίας του ιμπεριαλισμού παραμένει η επιτυχής ερμηνεία της στάσης της γερμανικής ολιγαρχίας απέναντι στην επιβαλλόμενη αποβιομηχάνιση της χώρας τους από τις ΗΠΑ.

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, δεν διαφωνούμε ούτε στο θέμα της “εντοπιότητας” του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου. Επίσης, νομίζω ότι το θέμα είναι λιγότερο η ανεξαρτησία του “γερμανικού” από το “αμερικάνικο” χρημ. κεφάλαιο, όσο η ανεξαρτησία γενικά του χρημ. κεφαλαίου από το παραγωγικό και εν τέλει από την ταξική πάλη σε μια συγκεκριμένη χώρα.

«Πάνω από το ήμισυ της κεφαλαιοποίησης των γερμανικών ανωνύμων εταιρειών (57,1%) ανήκε σε ξένους ιδιοκτήτες κατά την τελευταία καταμέτρηση (βλ. πίνακα στη σελίδα 24). Το μερίδιο των ξένων ιδιοκτητών ήταν κάποτε ακόμη υψηλότερο – στο τέλος του 2007 – πριν υποχωρήσει στο 51,6% μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers.»^[7]

Μπορεί πράγματι κάθε κάτοχος χρημ. κεφαλαίου να επενδύσει σε οποιονδήποτε κλάδο και χώρα με ίδιες δυνατότητες προνομιακής, μονοπωλιακής αναπαραγωγής του κεφαλαίου του; Πως επιβάλει την κυριαρχία του το χρημ. κεφάλαιο επί του παραγωγικού, αν όχι και με πολιτικό τρόπο; Πως σχετίζεται αυτό με την επιβολή συνολικά της αστικής εξουσίας επί της εργατικής τάξης σε μια χώρα;

Για μένα οι διακρατικές αντιθέσεις στον σημερινό καπιταλισμό είναι αναγκαίες διαμεσολαβήσεις διεθνών παραγωγικών σχέσεων, και διά αυτών, αλληλοδιαπλέκονται με τις εσωτερικές της κάθε χώρας ταξικές, παραγωγικές σχέσεις.

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Διονύση, συμφωνώ και στην τοποθέτησή σου και στις ερωτήσεις που θεωρείς σημαντικές. Ακριβώς αυτό υποστηρίζω και εγώ, δηλαδή ότι «το θέμα είναι λιγότερο η ανεξαρτησία του “γερμανικού” από το “αμερικάνικο” χρημ. κεφάλαιο, όσο η ανεξαρτησία γενικά του χρημ. κεφαλαίου από το παραγωγικό και εν τέλει από την ταξική πάλη σε μια συγκεκριμένη χώρα» (όπως το θέτεις). Με δυο λόγια, την τελευταία σου τοποθέτηση την προσυπογράφω.

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, ναι τα θέτω ως ερωτήματα, αλλά οι δικές μου απαντήσεις τείνουν προς το ότι η ανεξαρτησία δεν είναι τόσο μεγάλη, και γι’ αυτόν τον λόγο έχουμε διακρατικές αντιθέσεις, δασμούς, πολέμους, επεμβάσεις κ.ο.κ.

Σίγουρα, βέβαια, χρειάζεται και εμπειρική μελέτη για να διαπιστώσει τα όρια και τις ακριβείς αναλογίες.

Πάντως, δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι οι διακρατικές αντιθέσεις και ανταγωνισμοί εξηγούνται κυρίως στη βάση του ποια κράτη έχει υποτάξει η διεθνική χρημ. ολιγαρχία, σαν να είναι το πνεύμα που κυριεύει το σώμα ενός κράτους – ζόμπι, και ποια αντιστέκονται σε αυτήν.

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Διονύση, μα ακριβώς αυτό υποστηρίζω κι εγώ, δηλαδή ότι όχι μόνο δεν υπάρχει ανεξαρτησία, αλλά αντίθετα ότι το βιομηχανικό κεφάλαιο είναι πλήρως εξαρτημένο από το διεθνοποιημένο χρηματοπιστωτικό. Η υποταγή δεν σημαίνει “ανεξαρτησία” αλλά το αντίθετο ακριβώς.

Οι διακρατικές αντιθέσεις στο ιμπεριαλιστικό στρατόπεδο, υποστηρίζω, έχουν σχεδόν εξαλειφθεί λόγω ακριβώς αυτής της κυριαρχίας. Αν στο μέλλον επανέλθουν θα είναι μόνο λόγω της ανόδου του λαϊκού κινήματος και της προώθησης προς την εξουσία αντιμονοπωλιακών δυνάμεων.

Και φυσικά, κανείς δεν κάνει αντιστοίχιση “πνεύματος” (χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο) και “σώματος” (βιομηχανικό κεφάλαιο)—το κεφάλαιο είναι μια κοινωνική σχέση και ο τρόπος που διανέμεται στα διάφορα τμήματά του η υπεραξία δεν το διαχωρίζει σε “σώμα” και “πνεύμα”—αν θέλεις να κάνεις μια τέτοια παρομοίωση (με την οποία και πάλι δεν θα συμφωνήσω) αυτή θα ήταν μεταξύ εργατικής τάξης και εργαζομένων στρωμάτων (“σώμα”) και κεφαλαίου (“πνεύμα”).

 

Κωστής Μηλολιδάκης: Διονύση, και για να μην θεωρηθεί ότι αντιφάσκω: Η γέννηση (στις αρχές του 20ου αιώνα και λίγο νωρίτερα) και η διαφοροποίηση του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου από το βιομηχανικό (ιδιαίτερα κατά τα τέλη του 20ου και κατά τον 21ο αιώνα) περιγράφηκε αρχικά από εμένα ως «ανεξαρτησία» του χρηματοπιστωτικού από το βιομηχανικό κεφάλαιο. Προφανώς η λέξη «ανεξαρτησία» εδώ χρησιμοποιήθηκε με το νόημα της «διαφοροποίησης».

Αλλά, όπως τόνισα σε όλες τις προηγούμενες τοποθετήσεις μου, η σχέση είναι σχέση κυριαρχίας και όχι απομάκρυνσης. Δεν ακολουθεί άλλη πολιτική το βιομηχανικό και άλλη το “ανεξαρτητοποιημένο” χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Η πολιτική είναι μία και την καθορίζει το χρηματοπιστωτικό, που δεν έχει σύνορα. Αυτό λέω.

 

Διονύσιος Περδίκης: Κωστή, εννοούσα ως σώμα το κράτος και πνεύμα τη διεθνή χρημ. ολιγαρχία που το κυριεύει, ως εξωτερική αυτού (εφόσον δεν είναι εθνική, ενώ το κράτος είναι εθνικό).

Συμφωνώ για τα περί υποταγής, αλλά νομίζω υποεκτιμάς την αντίθετη “εξάρτηση”, το γεγονός, δηλ. ότι το χρημ. κεφάλαιο είναι “δεμένο” σε κάποιο βαθμό σε συγκεκριμένο έδαφος (εργατική τάξη, πανεπιστήμια, εργοστάσια, στρατός, εν τέλει ταξική πάλη) με τρόπο που το μετατρέπει σε εν μέρει εθνικό, με αποτέλεσμα να υπάρχουν διακρατικές αντιθέσεις. Δεν έχουν εξαλειφθεί. Αν είχαν εξαλειφθεί, δεν θα χρειάζονταν να ανατιναχθούν οι αγωγοί! Ούτε ήταν ο Σρέντερ και η Μέρκελ “αντιμονοπωλιακή”-“αντιολιγαρχική” αστική τάξη!

Ούτε θα είχαν διαφορετική πολιτική τα κράτη σε περιοχές όπως το Ιράκ, η Λιβύη κ.ο.κ.. Ούτε θα διαφωνούσε το Βέλγιο σήμερα για τα αποθεματικά των Ρώσων φοβούμενο ότι θα τα χρεωθεί, αν δεν πάνε καλά τα πράγματα.

Εγώ πιστεύω ότι ηγεμονεύει το κράτος των ΗΠΑ επί των άλλων. Προφανώς είναι και το κράτος (μαζί με την Αγγλία) που περισσότερο εκπροσωπεί τα συμφέροντα του χρημ. κεφαλαίου. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι όποτε ένα κράτος έρχεται σε (μερική) σύγκρουση με τις ΗΠΑ, αυτό συμβαίνει διότι το κράτος αυτό δεν ευθυγραμμίζεται (επαρκώς) με τα συμφέροντα μιας διεθνούς χρημ. ολιγαρχίας. Αλλά αντίθετα, πιστεύω ότι και κάθε μερίδα του χρημ. κεφαλαίου έχει μια κύρια εθνική αναφορά.

Με άλλα λόγια, εσύ δίνεις άμεση υλική υπόσταση στην αφαίρεση “παγκόσμιο συνολικό κεφάλαιο”, κατ’ αναλογία της μαρξικής ορολογίας για “εθνικό συνολικό κεφάλαιο”. Το “εθνικό συνολικό κεφάλαιο” συγκροτείται στη βάση του ανταγωνισμού των ατομικών κεφαλαίων που οδηγεί στον σχηματισμό ενός ενιαίου ποσοστού κέρδους. Το εθνικό κράτος αποτελεί την πολιτική του έκφραση, μετά τη διαμεσολάβηση και με την ταξική πάλη.

Αντίστοιχα, το παγκόσμιο συνολικό κεφάλαιο συγκροτείται μέσα από τη διαπάλη μεταξύ των εθνικών συνολικών κεφαλαίων και διαμεσολαβείται πολιτικά από τις διακρατικές αντιθέσεις. Διαφορετικά, θα υπήρχε ένα υπερεθνικό κράτος.

Μπορώ να δεχθώ ότι ένα μέρος της χρημ. ολιγαρχίας είναι πιο “διεθνές”, με την έννοια π.χ. ότι παρόλο που έχει π.χ. “γερμανική” καταγωγή, ταυτίζει τα συμφέροντα του πιο πολύ με το αμερικάνικο κράτος. Καθόλου παράξενο αν σκεφτούμε ότι η Γερμανία έχασε έναν παγκόσμιο πόλεμο απέναντι στους Αμερικάνους, δεν έχει στρατό, και έχει μια σειρά πολιτικών και οικονομικών δεσμεύσεων από το 1945 μέχρι σήμερα με τους Αμερικάνους. Αυτό είναι θέμα ηγεμονίας/κυριαρχίας, όμως, και όχι θέμα απόλυτης αποβολής του εθνικού χαρακτήρα του χρημ. κεφαλαίου.

Προσοχή, όμως!: Όπως το εθνικό συνολικό κεφάλαιο εν τέλει επιβάλλει ως κρατική πολιτική αυτό που τελικά συμφέρει το συνολικό κεφάλαιο ενός έθνους, έτσι κι εδώ, μέσα από αντιφάσεις, ανταγωνισμούς, διακρατικές αντιθέσεις ή/και πολέμους, επιβάλλεται το συμφέρον του παγκόσμιου συνολικού κεφαλαίου. Η επικράτηση του ισχυρότερου κεφαλαίου γενικά ενδυναμώνει τη συνολική σταθερότητα του συστήματος, δηλ. την εξουσία του κεφαλαίου απέναντι στην εργατική τάξη παγκοσμίως.

Αλλά αυτό δεν συμβαίνει διότι υπάρχει μια ενσάρκωση του παγκόσμιου συνολικού κεφαλαίου (διεθνής χρημ. ολιγαρχία) η οποία κυριαρχεί σε κάποιο βαθμό επί όλων τα κρατών.

Τέλος πάντων, νομίζω ότι η διαφορά μεταξύ μας είναι μικρή. Πάντως, εγώ αναμένω όξυνση των αντιθέσεων μεταξύ των ιμπεριαλιστικών κρατών όσο η κρίση θα βαθαίνει.

 

Κωστής Μηλολιδάκης:  Διονύση […] μόνο μια παρατήρηση: Οι κινήσεις μέσω του ΝΑΤΟ, μέσω της ΕΕ και μέσω των G7 όντως παραπέμπουν στην σταδιακή δημιουργία ενός υπερεθνικού κράτους.

Επίσης οι πολιτικές σχέσεις κυριαρχίας μεταξύ των κρατών εκφράζουν οικονομικές σχέσεις κυριαρχίας—τουλάχιστον όσο διαρκούν. Νομίζω ότι αυτό το υποτιμάς και δίνεις προτεραιότητα στην πολιτική διαδικασία έναντι της οικονομικής.

Για τον Σρέντερ και την Μέρκελ έχω ήδη γράψει ότι εκπροσωπούσαν (ο πρώτος, και εν μέρει η δεύτερη) το βιομηχανικό κεφάλαιο–δεν είπα πουθενά ότι είχαν …αντιμονοπωλιακό προσανατολισμό. Αλλά για δες πού βρίσκονται σήμερα…

Και το Βέλγιο δεν συγκρούεται με την Κομισιόν ούτε διαφωνεί επί της αρχής με την κατάσχεση των ρωσικών αποθεματικών—απλώς της λέει να μοιράσει την ευθύνη σε όλα τα μέλη του συνεταιρισμού.

[…]

[1] https://glenndiesen.substack.com/

[2] https://glenndiesen.substack.com/p/alex-krainer-europes-militarism-and

[3] https://www.kordatos.org/imperialismos-polemos-21o-aiona-aformi-polemo-oukrania/

[4] Εντωμεταξύ, το εν λόγω κείμενο δημοσιεύθηκε: «Προγραμματικοί άξονες για τον σύγχρονο καπιταλισμό & ιμπεριαλισμό. Συμβολή στον δημόσιο διάλογο της Συντονιστικής Επιτροπής της Πρωτοβουλίας για την Ανασυγκρότηση του Κομμουνιστικού Κινήματος» (www.anasygkrotisikk.gr/programmatikoi-axones-gia-ton-sygxrono-kapitalismo-imperialismo/)

[5] https://chat.z.ai/s/6ec60446-0b95-4bec-97d2-425c2e2463ea

[6] https://www.dropbox.com/scl/fi/he38e9yxp1osxyf6cx6jp/21-_.pdf?rlkey=lo7ogh0aw4t2vvzau09euq6kq&e=1&dl=0

[7] https://www.bundesbank.de/resource/blob/666592/617bc1f54bb0181bc4857044b382e913/mL/2014-09-equity-market-data.pdf

 

Εισαγωγή

Από το Νοέμβριο του 1945 μέχρι το Γενάρη του 1947 η Κ.Ε. του Κ.Κ.Ε εξέδιδε το περιοδικό «Μόρφωση». Το πρώτο φύλλο εκδόθηκε την 15-11-1945 και το τελευταίο την 10-12-1947, σύμφωνα με τα τεκμήρια των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας. Πρόκειται για μια δεκαπενθήμερη έκδοση οργανωμένη σε τόμους και φύλλα. Κάθε τόμος περιλαμβάνει 12 φύλλα.  Τον Α’ Χρόνο εκδόθηκαν δύο τόμοι (15-11-1945 έως 10-5-1946, ο τόμος Α, και 25-5 έως 11-11-1946, ο τόμος Β) τον Β’ Χρόνο, επίσης δύο τόμοι (25-11-1946 έως 10-5-1947, ο τόμος Γ, και, 25-5-1947 έως 10-11-1947, ο τόμος Δ) και τον Γ’ Χρόνο, ο τόμος Ε που έχει δύο φύλλα (25-11-1947 και 10-12-1947).

Το περιοδικό περιλαμβάνει μεταφράσεις από έργα των κλασικών του μαρξισμού (Ένγκελς, Λένιν και Στάλιν) καθώς και μελετήματα σοβιετικών, κυρίως, πολιτικών, φιλοσόφων και επιστημόνων αλλά και Γιουγκοσλάβων (Τζίλας), Γάλλων (Γκαρωντύ) κ.ά. Λόγω της θεωρητικής φύσης των δημοσιευμάτων, εικάζουμε ότι το περιοδικό αποσκοπούσε στην επιμόρφωση των στελεχών και των μελών του Κ.Κ.Ε. Τα ζητήματα της επιστήμης γενικά, με έμφαση στη σοβιετική επιστήμη, και της φυσικής, ειδικότερα, κατέχουν ιδιαίτερη θέση στη θεματική των μελετημάτων που μεταφράζονται. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε τα ακόλουθα δημοσιεύματα:

• Π. Λανζεβέν, «Η εποχή των μεταστοιχειώσεων» Χρόνος Α, Τόμος Α, Φύλλο 7 (σ.326-330)
• Σ. Βαβίλοφ, «Ο Λένιν και η μοντέρνα Φυσική» Χρόνος Α, Τόμος Β, Φύλλο 7 (σ. 300-304) και Φύλλο 8 (σ.370-377)
• Μ. Ε. Ομελιανόφσκι, «Η πάλη του υλισμού και του ιδεαλισμού στη σύγχρονη φυσική» Χρόνος Β, Τόμος Γ, Φύλλο 1 (σ.26-35)
• Σ. Βαβίλοφ, «Η Σοβιετική Επιστήμη» Χρόνος Γ, Τόμος Ε, Φύλλο 2 (σ.57-66)
• Σ. Βαβίλοφ, «Μερικά ζητήματα για την εξέλιξη της Σοβιετικής Επιστήμης» Χρόνος Γ, Τόμος Ε, Φύλλο 2 (σ.67-74)

Σε αυτά δίνεται έμφαση στα επιτεύγματα της σοβιετικής επιστήμης, στην ευνοϊκή πολιτική για την ανάπτυξη της επιστήμης που ασκείται στην Ε.Σ.Σ.Δ και στη σχέση της σύγχρονης επιστήμης με το διαλεκτικό υλισμό, με αναφορά κυρίως στο έργο Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός του Λένιν. Χαρακτηριστικός είναι ο τίτλος του άρθρου του Βαβίλοφ που αναφέραμε παραπάνω. Να σημειώσουμε εδώ ότι εβδομήντα χρόνια μετά, το 2016, δημοσιεύθηκε στην Κομμουνιστική Επιθεώρηση (τεύχος 6) μια μεταγενέστερη εισήγηση του Βαβίλοφ σε συνέδριο για τον Λενινισμό με παρόμοιο τίτλο, «Ο Λένιν και τα προβλήματα της Σύγχρονης Φυσικής».

Στη συνέχεια θα παρουσιάσουμε τα βασικά σημεία του άρθρου του Ομελιανόφκσι με τίτλο «Η πάλη του υλισμού και του ιδεαλισμού στη σύγχρονη φυσική», το οποίο δημοσιεύτηκε στη ρώσικη γλώσσα στο περιοδικό Μπολσεβίκ (15) τον Άύγουστο του 1946, και με αφορμή αυτό θα καταθέσουμε κάποιες  σκέψεις για το διαλεκτικό υλισμό και τη σχέση του με την επιστήμη.

Ο Μιχαήλ Ερασμόβιτς Ομελιανόφσκι (1904 – 1979) ήταν σοβιετικός φιλόσοφος Ουκρανικής καταγωγής. Διετέλεσε πρώτος πρόεδρος του ινστιτούτου Φιλοσοφίας της Ακαδημίας Επιστημών της Ουκρανίας (1946-1952) και αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ (1968). Τα ενδιαφέροντά του εστιάζονταν στη γενική φιλοσοφία της επιστήμης  και κυρίως στη φιλοσοφία της φυσικής. Μαζί με τους φυσικούς Βλαντίμιρ Φωκ και Ντμίτρι Μπλόκιντσεφ, θεωρείται από τους θεμελιωτές της φιλοσοφικής ερμηνείας της κβαντικής μηχανικής από τη σκοπιά του διαλεκτικού υλισμού. Χαρακτηριστικά έργα του είναι οι μονογραφίες «Φιλοσοφικά Προβλήματα της Κβαντικής Μηχανικής» (1956) και «Η Διαλεκτική στη Σύγχρονη Φυσική» (1973). Το 1963 συνεπιμελήθηκε (με τον Κουζνετσόφ) τη συλλογή άρθρων με τίτλο, «Φιλοσοφικά Προβλήματα της Φυσικής των Στοιχειωδών Σωματιδίων» ενώ το 1970 μια συλλογή άρθρων με τίτλο «Ο Λένιν και η σύγχρονη επιστήμη».

Η πάλη του υλισμού και του ιδεαλισμού στη σύγχρονη φυσική

Το άρθρο αρχίζει με τον ισχυρισμό του Ομελιανόφκσι ότι οι νέες ιδέες και οι θεωρίες του 20ου αιώνα «μπορούν να ερμηνευθούν και να κατανοηθούν σωστά μόνο στο φως του διαλεχτικού υλισμού, στο φως των ιδιοφυών φιλοσοφικών έργων του Λένιν και του Στάλιν». Ο Λένιν στο έργο του «Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός» που εκδόθηκε το 1908 προσέφερε το φιλοσοφικό πλαίσιο για την ανάπτυξη της νέας επιστήμης: «έδωσε φιλοσοφικές γενικεύσεις που διατηρούν τη σημασία τους και για τους παρακάτω σταθμούς της ανάπτυξης της φυσικής». «… [Τ]ο βασικό περιεχόμενο της φυσικής του αιώνα μας είναι η επανάσταση.» (σ. 26) Ο Λένιν μελέτησε την επανάσταση και έδειξε ότι τόσο ο μεταφυσικός υλισμός όσο και ο ιδεαλισμός αποτελούν τροχοπέδη για την ανάπτυξη της φυσικής.

Η πρώτη επαναστατική αλλαγή που εξετάζεται αφορά στη θεωρία για την «κατασκευή της ύλης».  Η ανακάλυψη της ραδιενέργειας προσέφερε την αρχή για την μετάβαση από μια στατική και αμετάβλητη σύλληψη του ατόμου με σταθερές ιδιότητες σε μία δυναμική όπου τα άτομα μπορούν να αλλάζουν ιδιότητες εκπέμποντας ακτινοβολία. Για τον Ομελιανόφκσι, οι γνώσεις της φυσικής για τις ιδιότητες των ατόμων επιβεβαιώνουν το διαλεκτικό υλισμό σύμφωνα με τον οποίο η έννοια «ύλη»  σημαίνει την ύπαρξη του εξωτερικού κόσμου ο οποίος εξελίσσεται ανεξάρτητα από την ανθρώπινη συνείδηση και αντανακλάται από αυτήν. Μας λέει ότι δεν θα πρέπει να συγχέουμε τη σχετικότητα των ιδιοτήτων της ύλης ως προς την κατάσταση ή τη μορφή της ύλης ή την ανάδυση νέων ιδιοτήτων σε νέες μορφές της ύλης με τη μη αντικειμενικότητα του κόσμου.  Ενώ, τέλος, «η θεωρία της φυσικής για την ύλη αντανακλά τον άπειρο και ανεξάντλητο φυσικό κόσμο στον ένα ή τον άλλο βαθμό βαθύτητας και πληρότητας» χωρίς καμία θεωρία να προσφέρει την «τελειωτική αλήθεια». (σ.27)

Η δεύτερη ριζική αλλαγή που πραγματεύεται προέκυψε από τη θεωρία της σχετικότητας και αφορά τις αντιλήψεις μας για το χώρο και τον χρόνο. Και σε αυτή την περίπτωση οι ιδέες του Λένιν αποτέλεσαν τη «σταθερή βάση για να βγουν υλιστικά συμπεράσματα» (σ.27) αφού η θεωρία της σχετικότητας συνδέοντας το χώρο με το χρόνο και την ύλη «δίνει μια πιο ακριβή και πλήρη αντανάκλαση του αντικειμενικού χώρου και χρόνου από εκείνη που έδινε η κλασική θεωρία» (σ.28) Επιπλέον, ο Λένιν καταπολέμησε το ιδεαλιστικό συμπέρασμα περί της υποκειμενικότητας του χώρου και του χρόνου λόγω της σχετικότητας των παρατηρούμενων ιδιοτήτων ως προς κάποιον παρατηρητή:  «η μεταβλητότητα των ανθρώπινων παραστάσεων για το χώρο και το χρόνο αναιρεί πολύ λίγο την αντικειμενική πραγματικότητα και του ενός και του άλλου, όπως και η μεταβλητότητα των επιστημονικών γνώσεων για την κατασκευή και τις μορφές της κίνησης της ύλης δεν αναιρεί την αντικειμενική πραγματικότητα του εξωτερικού κόσμου». (σ.28) Τέλος, αναφερόμενος στη διδασκαλία του Ένγκελς, ο Ομελιανόφσκι υποστηρίζει ο χώρος και ο χρόνος είναι μορφές ύπαρξης της ύλης χωρίς να ταυτίζονται με αυτή. Σε απουσία της ύλης ο χώρος και ο χρόνος είναι απλώς αφηρημένες ιδέες που υπάρχουν μόνο σε εξάρτηση από το νου.

Οι αλλαγές στη θεωρία της ακτινοβολίας θέτουν το πρόβλημα της αιτιότητας στη σύγχρονη φυσική. Συγκεκριμένα, ο Ομελιανόφσκι αναγνωρίζει καταρχάς την ένταση ανάμεσα στην ασυνεχή δομή της ύλης, συνέπεια της ατομικής υπόθεσης, και στη συνεχή δομή που εκφράζεται από τις κυματικές ιδιότητες των υποατομικών σωματιδίων. Οι δύο εικόνες, σωμάτιο και κύμα, καθίστανται συμβατές μέσω της αρχής της απροσδιοριστίας: δεν είναι δυνατόν να έχουμε πλήρη καθορισμό της θέσης και της ορμής ενός σωματιδίου, και κατά συνέπεια πλήρη καθορισμό της κίνησής του κατά τα κλασικά πρότυπα, ενώ το σωματίδιο εκδηλώνει κυματικές ιδιότητες. Η αδυναμία παράλληλου πλήρους προσδιορισμού της θέσης και της ορμής ενός σωματιδίου θέτει υπό αμφισβήτηση την αρχή της αιτιότητας («αιτιοκρατίας» – θα ήταν ορθότερο) εφόσον συνεπάγεται ότι δεν είναι δυνατόν να καθορισθεί επακριβώς η μελλοντική κατάσταση του σωματιδίου με βάση τους δυναμικούς νόμους που διέπουν την κίνησή του. Άρα, η κβαντική μηχανική είναι μη αιτιοκρατική («ιντετερμινιστική», στο κείμενο). Σε αυτό το εσφαλμένο «ιδεαλιστικό» συμπέρασμα οδηγήθηκε ο Χάιζενμπεργκ, ο Γιόρνταν και άλλοι φυσικοί, σύμφωνα με τον Ομελιανόφσκι. Ωστόσο, επισημαίνει ο συγγραφέας, το συμπέρασμα αυτό δεν λαμβάνει υπόψιν τη λενινιστική διάκριση ανάμεσα στην αρχή της αιτιότητας όπως υπάρχει αντικειμενικά στα πράγματα, στον κόσμο, και στην υποκειμενική δυνατότητα των επιστημόνων να διατυπώνουν την αρχή της αιτιότητας στις επιστημονικές τους θεωρίες. Η πίστη στην αιτιοκρατούμενη δομή του κόσμου είναι ανεξάρτητη από τα προβλήματα των επιστημόνων να διατυπώσουν κάποια αρχή αιτιότητας. Καταλήγει δε, εκφράζοντας την πεποίθηση ότι «[η] μηχανική των κβάντα οδηγεί σε πιο πλατειά και ακριβή αντίληψη των αντικειμενικών αιτιακών σχέσεων σε σύγκριση με την κλασική μηχανική».(σ. 31) Ποια είναι  η πηγή της δυσκολίας με την αιτιοκρατία; Ο Ομελιανόφσκι, αναφερόμενος στον Λανζεβέν, υποστηρίζει ότι το πρόβλημα προκύπτει από τις διαισθήσεις που μας έχει κληροδοτήσει για αυτήν η κλασική φυσική.

Στη συνέχεια του άρθρου παρουσιάζονται οι ανακαλύψεις που έλαβαν χώρα στην πυρηνική φυσική και τη φυσική των στοιχειωδών σωματιδίων από το 1930 ως το 1945. Ενδιαφέρον έχει η αναφορά του στην ανακάλυψη των μεσονίων και των νετρίνων. Τα τελευταία, όπως ρητά αναφέρει, αποτελούν ακόμα υποθετικά σωματίδια των οποίων η ύπαρξη δεν έχει τύχει άμεσης πειραματικής επιβεβαίωσης (αποδίδουμε σε σφάλμα του μεταφραστή την έκφραση «ουδέτερα μεσοτρόνια ή νετρίνα», γεγονός που αποσαφηνίζεται στην επόμενη παράγραφο του άρθρου). Η φιλοσοφική θέση που προ-οικονομεί αυτή την εξιστόρηση αφορά το ανεξάντλητο της έρευνας στην περιοχή των στοιχειωδών σωματιδίων την οποία είχε προβλέψει ο Λένιν από το 1908. Ένα χαρακτηριστικό της φυσικής των στοιχειωδών σωματιδίων είναι η ποιοτική μετατροπή: «η ικανότητα τους να περνάν από το ένα στο άλλο, η αμοιβαία ποιοτική τους μετατροπή… Στη φύση δεν υπάρχουν κανενός είδους μεταφυσικές «μονιμότητες». Τα σωματίδια καταστρέφονται και δημιουργούνται, ξαναεξαφανίζονται και ξαναγενιούνται στις ατελεύτητες μετατροπές της αιώνιας ύλης» (σ. 32). Ο νόμος που διέπει την ποιοτική μετατροπή των στοιχειωδών σωματιδίων είναι η αρχή της αντιστοιχίας («αναλογικότητας») της μάζας και της ενέργειας ο οποίος «επιβεβαιώνει τη θέση του διαλεχτικού υλισμού ότι δεν υπάρχει κίνηση δίχως ύλη όπως δεν υπάρχει και ύλη δίχως κίνηση». (σ.32). Ωστόσο, λανθασμένες ερμηνείες του νόμου αυτού είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε ανακριβείς και γνωσιολογικά εσφαλμένες διατυπώσεις όπως «εκμηδένιση της ύλης» και «υλοποίηση της ενέργειας». Στην τελευταία διατύπωση, δίνεται προτεραιότητα στην ενέργεια, όπως στην ενεργητική φιλοσοφία του Όσβαλντ – μια φιλοσοφία που έγινε αντικείμενο δριμείας κριτικής από τον Λένιν.

Το τελευταίο μέρος του άρθρου αναφέρεται στην πολεμική ανάμεσα στο διαλεκτικό υλισμό και τον ιδεαλισμό. Καταρχάς, εξιστορώντας τα επιτεύγματα της σοβιετικής φυσικής – με ρητή αναφορά στον Βαβίλοφ και τον μεταπτυχιακό φοιτητή του Τσερενκόφ για την εργασία τους σε ό,τι είναι σήμερα γνωστό ως ακτινοβολία Τσερενκόφ , τους Μάντελσταμ  και Λάντσμπεργκ για την εργασία τους στο λεγόμενο φαινόμενο Ράμαν, και τον Λαντάου για τη θεωρία υπερρευστότητας του He II – καταλήγει στην ακόλουθη θέση: «[σ]την ΕΣΣΔ κυρίαρχη κοσμοθεωρία είναι η θεωρία του λενινιστικού κόμματος, ο διαλεχτικός υλισμός. Οι σοβιετικοί επιστήμονες καθοδηγούνται στην επιστημονική τους δράση από αυτή τη μοναδικά επιστημονική κοσμοθεωρία, πράγμα που τους βοηθεί να βγάζουν σωστά συμπεράσματα από τη φυσική, τους βοηθεί να απαλλάξουν τις νεώτατες φυσικές θεωρίες από τις ιδεαλιστικές απόψεις και συμπεράσματα, που συσκοτίζουν το περιεχόμενό της». Ταυτόχρονα, η «η υλιστική θεωρία στη συνειδητή μορφή της» κερδίζει έδαφος παγκοσμίως, στην Αγγλία, στη Γαλλία, στις Ε.Π.Α και αλλού. Από την άλλη πλευρά, τίθενται οι «εχθροί της προοδευτικής επιστήμης», φιλόσοφοι και φυσικοί που εξάγουν ιδεαλιστικά συμπεράσματα από τη σύγχρονη φυσική. Μεταξύ των φυσικών συγκαταλέγεται ο Μπορ, ο Χάιζενμπεργκ και ο Γιόρνταν, εκπρόσωποι της σχολής της Κοπεγχάγης, οι οποίοι ακολουθούν το θετικισμό του Μαχ και του Αβενάριου, αλλά και ο Έντιγκτον με τον Ντιράκ εκπροσωπώντας την σχολή του Κέιμπριτζ.

Η καταληκτική διαπίστωση του Ομελιανόφσκι αφορά τον υλισμό ως αυθόρμητη φιλοσοφία της πλειοψηφίας των φυσικών. «… [Γ]ι αυτούς ο υλισμός δεν είναι τόσο ένα φιλοσοφικό σύστημα, που το υποστηρίζουν συνειδητά, όσο μια αυθόρμητη, φιλοσοφικά όχι συνειδητή πεποίθηση ότι υπάρχει ο εξωτερικός κόσμος, που αντανακλάται από το μυαλό μας.» (σ. 34) Σε αυτή τη βάση βεβαιώνει τη θέση του Λένιν ότι ο διαλεκτικός υλισμός είναι ο τελικός σκοπός της σύγχρονης φυσικής, τον οποίο προσεγγίζει  όχι κατ’ ευθείαν αλλά ψηλαφητά, ταλαντευόμενη και ενίοτε οπισθοδρομούσα. «Η σύγχρονη φυσική κοιλοπονάει. Γεννάει το διαλεχτικό υλισμό» (Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός, Άπαντα τ.13, σελ. 256).

Κάποιες σκέψεις με αφορμή το άρθρο του Ομελιανόφσκι.

Ο διαλεκτικός υλισμός, ως φιλοσοφική θεωρία, προτείνει μια μεταφυσική εικόνα για τον κόσμο: ο κόσμος υπάρχει αντικειμενικά, ανεξάρτητα από τις νοητικές αναπαραστάσεις μας και εξελίσσεται αενάως με βάση νόμους που διέπουν την εξέλιξή του. Η εικόνα αυτή, η οποία προϋποθέτει τη διάκριση νοών και εξωτερικού κόσμου, υποκειμένου και αντικειμένου, καθώς και την ισχύ αντικειμενικών νόμων εξέλιξης, ανεξάρτητων από τη νόησή μας, είναι εξίσου στατική και αμετάβλητη όσο κάθε άλλη μεταφυσική εικόνα του κόσμου.

Σύμφωνα με το διαλεκτικό υλισμό, η επιστημονική κατανόηση του κόσμου αποτελεί την υποκειμενική παράσταση της αντικειμενικής πραγματικότητας. Η επιστημονική κατανόηση του κόσμου είναι κατ’ αρχήν ατελής. Όχι μόνον διότι ο άνθρωπος είναι ένα όν με πεπερασμένες γνωστικές ικανότητες αλλά και γιατί η ίδια η πραγματικότητα μεταβάλλεται. Σε μια μεταβαλλόμενη πραγματικότητα είναι λάθος να ομιλεί κάποιος περί επιστημονικών «θεωριών των πάντων» και «τελικής περιγραφής του κόσμου».

Από την άλλη μεριά, ο διαλεκτικός υλισμός ισχυρίζεται ότι προσφέρει τις εννοιολογικές κατηγορίες και τις μορφές των νόμων που διέπουν την πραγματικότητα, δηλαδή ένα εννοιολογικό πλαίσιο για την επιστημονική κατανόηση του κόσμου. Με αυτόν τον τρόπο προτείνεται ως ερμηνευτικό εργαλείο για την ανάγνωση των επιτευγμάτων της επιστήμης. Η επιστημονική γνώση, στην αέναη εξέλιξή της, έρχεται απλώς να δώσει περιεχόμενο στις μορφές των κατηγοριών του διαλεκτικού υλισμού, να τον δικαιώσει ως ορθή φιλοσοφική θεωρία.

Τα επιστημονικά επιτεύγματα δικαιώνουν τον διαλεκτικό υλισμό. Αν κάτι τέτοιο δεν προκύπτει, τότε αυτό οφείλεται σε ατελή ή λανθασμένη φιλοσοφική ερμηνεία των επιστημονικών γεγονότων. Αν τα γεγονότα είναι «σκληρά και επίμονα», αν ανθίστανται στη φιλοσοφική ερμηνεία που προτείνει ο διαλεκτικός υλισμός, τόσο το χειρότερο για τα γεγονότα. Νέα γεγονότα μέλλει να δείξουν τη μερικότητα και το ατελές της προηγούμενης επιστημονικής γνώσης και εν τέλει να δικαιώσουν το διαλεκτικό υλισμό. Η πρόοδος της επιστήμης συνίσταται στη δικαίωση του διαλεκτικού υλισμού.

Ο διαλεκτικός υλισμός προσφέρει μια κανονιστική θεωρία για την επιστήμη: οι επιστημονικές υποθέσεις πρέπει να συμφωνούν με το διαλεκτικό υλισμό. Με αυτόν τον τρόπο ο διαλεκτικός υλισμός καθίσταται μεθοδολογία της επιστημονικής ανακάλυψης και κριτήριο για τη γονιμότητα των επιστημονικών προγραμμάτων: αν μια υπόθεση, όσο καλά τεκμηριωμένη κι αν αυτή είναι, δεν συμφωνεί με το διαλεκτικό υλισμό, δεν αποτελεί γόνιμο πεδίο έρευνας  και είναι σχεδόν απίθανο να είναι αληθής.

Ο διαλεκτικός υλισμός δεν είναι μόνο φιλοσοφική θεωρία. Μετά τις νικηφόρες επαναστάσεις στην ΕΣΣΔ και σε άλλες λαϊκές δημοκρατίες, έγινε  η επίσημη ιδεολογία στα κράτη αυτά. Από ένα πλέγμα φιλοσοφικών ιδεών έγινε μέρος του ιδεολογικού εποικοδομήματος της πολιτικής εξουσίας. Έτσι, η θεώρηση της ιστορίας της φιλοσοφίας ως μιας εξελικτικής πορείας που οδήγησε στο διαλεκτικό υλισμό και η θεώρηση ανταγωνιστικών φιλοσοφικών ρευμάτων υπό το πρίσμα της πολεμικής με το διαλεκτικό υλισμό έγιναν το περιεχόμενο μιας κρατικής πολιτικής η οποία αποτυπώθηκε σε ακαδημαϊκούς θεσμούς, ερευνητικά ινστιτούτα και εκπαιδευτικά ιδρύματα. Όσον δε αφορά τη σχέση της επιστήμης με τη φιλοσοφία, η επιστήμη ως δικαίωση του διαλεκτικού υλισμού ήταν η επίσημη ιδεολογία για την πρόοδο της επιστήμης ενώ η κανονιστική επίδραση του διαλεκτικού υλισμού στην επιστήμη ενίοτε οδήγησε σε άγονες οδούς την επιστημονική έρευνα.

Η σοβιετική επιστήμη, ιδιαιτέρως η φυσική, αν δεν πρωτοπορούσε σε ορισμένους τομείς, σίγουρα δεν υστερούσε της δυτικής επιστήμης. Εύλογα, λοιπόν,  προκύπτει το ερώτημα αν ο διαλεκτικός υλισμός έπαιξε κάποιο ρόλο σε αυτό. Καταρχάς πρέπει να επισημάνουμε ότι οι επιστήμονες δεν δεσμεύονται από φιλοσοφικές θεωρήσεις ακόμα κι αν ρητά διατυπώνουν την προσήλωσή τους σε αυτές. Σε πολιτική ορολογία θα λέγαμε ότι δεν πράττουν ακολουθώντας με συνέπεια τις αρχές οποιασδήποτε φιλοσοφικής θεωρίας, είναι φιλοσοφικοί οπορτουνιστές. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι επιστήμονες δεν έχουν φιλοσοφικές πεποιθήσεις – οποιοσδήποτε θεωρεί το αντικείμενο και τα προϊόντα της εργασίας του αποκτά μια αυθόρμητη φιλοσοφία η οποία είναι τόσο εκλεπτυσμένη όσο εκλεπτυσμένο είναι το υπόβαθρο της φιλοσοφικής γνώσης στο οποίο εντάσσεται. Σημαίνει, όμως, ότι ο επιστήμονας, γενικά, δεν δεσμεύεται από την εσωτερική συνοχή του φιλοσοφικού λόγου, κρατάει αποστάσεις από τα φιλοσοφικά δόγματα και είναι διατεθειμένος να εγκαταλείψει φιλοσοφικές αρχές για να διατηρήσει το επιστημονικό σφρίγος και τη δυνατότητα να εξάγει επιστημονικά πορίσματα. Σε αντίθετη περίπτωση, αν, δηλαδή, ο επιστήμονας δεσμεύονταν από τη συνέπεια ως προς κάποια φιλοσοφική θεωρία, η φιλοσοφία θα γίνονταν  εμπόδιο, το οποίο ενδεχομένως να οδηγούσε σε στασιμότητα την επιστημονική έρευνα.

Αφορμή για την μετάφραση του εξαιρετικά ενδιαφέροντος άρθρου του Henry Johnston που ακολουθεί έδωσε ένα θεωρητικού χαρακτήρα άρθρο του στελέχους της ΛΑΕ Κώστα Λαπαβίτσα με τίτλο «Ηγεμονικός ανταγωνισμός Μεγάλων Δυνάμεων». Το άρθρο, όπως αντιλαμβάνομαι, επιχειρεί να λειτουργήσει ως ένα είδος πλατφόρμας εν όψει των ευρωεκλογών για το σχήμα που συμμετέχει σε αυτές υπό τον Γιάνη Βαρουφάκη, ασχολούμενο με το κύριο θέμα της συγκυρίας, τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Το άρθρο, όπως υπονοεί και ο τίτλος, αντιμετωπίζει την σύγκρουση ως έναν ανταγωνισμό μεταξύ ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, αν και—είναι η αλήθεια—οι απόψεις που διατυπώνει είναι όχι μόνο φτωχά επιχειρηματολογημένες και εν πολλοίς ατεκμηρίωτες, αλλά και με δειλό τρόπο διατυπωμένες, αντανακλώντας ενδεχομένως επιφυλάξεις του χώρου στον οποίον ανήκει ο συγγραφέας απέναντι στην κύρια θέση που επιχειρείται να υποστηριχθεί. Αν και διαφωνώ κάθετα με την κύρια θέση του άρθρου, εδώ δεν με ενδιαφέρει η αντίκρουσή της, αλλά το τράβηγμα της προσοχής στο—κατά τη γνώμη μου πάντα—κύριο πρόβλημα όσον αφορά την εκτίμηση του χαρακτήρα του Ουκρανικού πολέμου.

Ποιο είναι το βασικό χαρακτηριστικό του ιμπεριαλισμού σήμερα; Η ακραία χρηματιστικοποίηση του κεφαλαίου στις ιμπεριαλιστικές χώρες. Τεράστιες μάζες κεφαλαίων, η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων ‘γεννάται’ μέσω σύγχρονων τεχνικών δανεισμού—παράγωγα επί παραγώγων, μόχλευση επί της μόχλευσης κ.ο.κ.—συνθέτουν ένα ανεξέλεγκτο και ανεπίδεκτο ελεγκτικών διαδικασιών τοπίο στις χρηματαγορές το οποίο οδηγεί το παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα από κρίση σε κρίση και από ‘φούσκα’ σε ‘φούσκα’ καθώς τα κεφάλαια αυτά μετακινούνται από κλάδο σε κλάδο και από χώρα σε χώρα. Οι δυνατότητες του σύγχρονου ιμπεριαλισμού (δηλαδή του σύγχρονου αναπτυγμένου καπιταλισμού) να επεκταθεί έχουν οδηγηθεί σε αδιέξοδο.

Για να ξεπεραστεί η οξυμένη κρίση, που η κάθε φορά εκδήλωσή της προκαλεί τρόμο στους ιθύνοντες των κυρίαρχων τάξεων—ας θυμηθούμε τον πανικό του 2008 σε μια κρίση δανεισμού που τράνταξε συθέμελα τις χρηματαγορές—η πιο καθαρή εκδοχή θα ήταν η διοχέτευση αυτών των λιμναζόντων κεφαλαίων προς κάποιες παραγωγικού χαρακτήρα δραστηριότητες. Αυτό θα έλυνε και τον γρίφο που αντιμετωπίζουν οι κεντρικές τράπεζες των ιμπεριαλιστικών κέντρων στις μέρες μας: Ή να ανεβάσουν τα επιτόκια στον αγώνα τιθάσευσης του πληθωρισμού προκαλώντας βαθύτατη κρίση—ενδεχομένως και θανατηφόρα—στο τραπεζικό σύστημα, καθώς οι τράπεζες έχουν αποθηκεύσει μεγάλο μέρος των διαθεσίμων τους σε ομόλογα και επ’ αυτών έχει κτιστεί ολόκληρος πύργος της Βαβέλ από παράγωγα προϊόντα στα οποία συμμετέχουν κάθε λογής τομείς του δευτερογενούς ή τριτογενούς τομέα, ή να ακολουθήσουν χαλαρές πολιτικές επιτοκίων ενθαρρύνοντας έτσι την αχαλίνωτη κερδοσκοπία μέσω δανεισμού και παραγώγων, η οποία γρηγορότερα από ό,τι αργά θα οδηγήσει σε νέα μεγαλύτερη κρίση.

Η λύση, ιδανική από κάθε άποψη για τον σύγχρονο αναπτυγμένο (και παρασιτικό) καπιταλισμό , θα ήταν αυτό που οι Αμερικανοί ονομάζουν «από-αποικιοποίηση της Ρωσίας»: Η διάλυση της αχανούς Ρωσικής Ομοσπονδίας και ο τεμαχισμός της σε δεκάδες μικρά και ανίσχυρα κράτη, στα οποία θα ακολουθούσε η επέλαση του σύγχρονου χρηματιστηκοποιημένου κεφαλαίου της Δύσης. Αν η Ρωσική Ομοσπονδία αποτελεί κατά τον σπινθηροβόλο Μπορέλ «βενζινάδικο με πυρηνικά», η διάλυσή της θα άφηνε τις ‘βενζίνες’ ως προίκα για τους δυτικούς κατοίκους του ‘κήπου’—για να θυμηθούμε ακόμη μία μπαρούφα του.

Με άλλα λόγια, εδώ έχουμε μια χώρα με ατελείωτους πλουτοπαραγωγικούς πόρους, πρώτη σε έκταση—και με τεράστια διαφορά—παγκοσμίως, συγκροτημένη από πάνω από 100 εθνότητες όπου λατρεύονται όλες οι υπάρχουσες θρησκείες. Αν η Δύση επιτύχει να την διαλύσει, το πρόβλημα της υπερσυγκέντρωσης χρηματικών μέσων λύνεται καθώς τα κεφάλαια που υπερχειλίζουν θα διοχετευτούν στην εκμετάλλευσή της—προφανώς νέο-αποικιακού χαρακτήρα. Θα ξεκινήσει νέος κύκλος καπιταλιστικής επέκτασης, με το τεράστιο αβαντάζ για τα Δυτικά κεφάλαια ότι η οργανική σύνθεση του κεφαλαίου στον Ρωσικό καπιταλισμό είναι πολύ χαμηλή και επομένως υπάρχουν τεράστια περιθώρια συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης. Και επιπλέον, ως μπόνους, τα δυτικά κεφάλαια θα εισπράξουν την δυνατότητα εκμετάλλευσης ενός ιδιαίτερα ειδικευμένου και μορφωμένου εργατικού και επιστημονικού δυναμικού.

Καλύτερος κόσμος δεν μπορεί να υπάρξει για τον αναπτυγμένο δυτικό καπιταλισμό που έτσι θα πάρει αρκετές δεκαετίες παράταση στις κρισιακές διαδικασίες που γεννά η όξυνση των εσωτερικών αντιφάσεών του. Και αυτό θα αποτελέσει τεράστια ανακούφιση (και ευκαιρία αποκόμισης μυθωδών κερδών) για τις άρχουσες τάξεις της Δύσης—του ‘Κήπου’ κατά σπινθηροβόλο.

Έτσι ερμηνεύεται η αταλάντευτη επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς εδώ και δεκαετίες, παρά την επίδειξη καλή θέλησης από την ρωσική άρχουσα τάξη που έφτασε μέχρι και να ζητήσει αφελώς να ενταχθεί και η Ρωσία στο ΝΑΤΟ, έτσι ερμηνεύεται και η ιδέα (που μάλλον πλέον οι Δυτικοί έχουν διακρίνει την ματαιότητά της) για ολική καταστροφή της ρωσικής οικονομίας—όπως ρητά διατύπωναν ότι ήταν το σχέδιο των κυρώσεων τόσο ο πρόεδρος Μπάιντεν όσο και ο υπουργός οικονομικών της Γαλλίας κατά το πρώτο τρίμηνο του 2022. Έτσι ερμηνεύεται και η σοβαρότατη βλάβη που έχουν αποδεχτεί να υφίστανται οι οικονομίες τους μια σειρά ιμπεριαλιστικές χώρες, όπως π.χ. η Γερμανία: Προσδοκούν πολλαπλάσιες αποδόσεις αν επιτύχουν οι μεθοδεύσεις τους.

Έτσι ερμηνεύεται και η αποφασιστική παρέμβαση των Αγγλο-Αμερικανών κατά της συμφωνίας της Κωνσταντινούπολης—και δεν είναι αλήθεια ότι το καθεστώς του Κιέβου έπαιζε θέατρο με την μονογραφή της, όπως υποστηρίζεται ακόμη και από τους ίδιους. Έτσι εξηγούνται και οι κινήσεις των ΗΠΑ στις Καυκάσιες χώρες, των οποίων τις πλήρεις συνέπειες δεν έχουμε ακόμη διακρίνει, έτσι εξηγείται και η υποστήριξη της δημιουργίας τζιχαντιστικών πόλων σε εθνότητες σύμμαχες της Ρωσίας ή που ήδη ανήκουν στην Ρωσική Ομοσπονδία. Ο στόχος είναι η διάλυση της και η επέλαση του σύγχρονου αποικιοκρατικού κεφαλαίου.

Καλά όλα αυτά, αλλά τι σχέση έχουν με το άρθρο του Κ. Λαπαβίτσα;

Ο Κ. Λαπαβίτσας αντιλαμβάνεται ότι η συγκυρία απαιτεί τοποθέτηση για τον χαρακτήρα του πολέμου στην Ουκρανία και επιλέγει μια προσέγγιση—είπαμε με δειλό τρόπο και όχι ανοικτά επιθετικό, όπως π.χ. κάνει το ΚΚΕ—που έχει γίνει δημοφιλής σε ορισμένους ‘αριστερούς’ κύκλους. Σύμφωνα με αυτούς, ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι ιμπεριαλιστικός και οφείλεται στην γνωστή μας από τον Λένιν όξυνση της ανισόμετρης ανάπτυξης των αντιθέσεων κατά την εποχή του ιμπεριαλισμού. Σύμφωνα με αυτό το σχήμα—που χρησιμοποιείται έτσι ακριβώς, ως τυπικό σχήμα, κάνοντας τα κόκκαλα του Λένιν να τρίζουν—στην Ουκρανία έχουμε την προσπάθεια του Ρωσικού ιμπεριαλισμού να ανακόψει την κυριαρχία του Αμερικανικού ιμπεριαλισμού δεδομένου ότι πλέον ο Ρωσικός πόλος έχει ισχυροποιηθεί και θέλει να επεκταθεί προς νέες αγορές. Στην Ουκρανία, λέει ο Λαπαβίτσας, έχουμε πάλη ανάμεσα σε «Μεγάλες Δυνάμεις»–καινοφανής όρος από Μαρξιστική άποψη, ντρέπεται να πει ‘ιμπεριαλιστικές’—για την «ηγεμονία».

Εννοείται ότι μια προσέγγιση, όπως αυτή που μόλις σκιαγράφησα, απαιτεί μια σοβαρή ανάλυση του Ρωσικού ‘ιμπεριαλισμού’ αν θέλει, εννοείται, να πείσει για την αξιοπιστία της, πράγμα που γενικά αποφεύγουν οι υποστηρικτές της, του Κ. Λαπαβίτσα μη εξαιρουμένου. Αλλά, είπαμε, δεν είναι σκοπός αυτού του σχολίου η κριτική στην θεωρία της σύγκρουσης των δύο ιμπεριαλισμών στην Ουκρανία, που, όπως φαίνεται, υποστηρίζει και ο Κ. Λαπαβίτσας.

Στόχος εδώ είναι να τραβηχτεί η προσοχή στο κύριο χαρακτηριστικό του σύγχρονου ιμπεριαλισμού, την υπερ-χρηματιστικοποίηση και την υπερ-συσσώρευση χρηματιστικών και δανειακών κεφαλαίων που αναζητούν διέξοδο. Τι λέει ως προς αυτό ο Κ. Λαπαβίτσας;

Το γεγονός είναι ότι στο άρθρο του, αυτός παραδέχεται και περιγράφει—αν και με όχι εναργή τρόπο ούτε στην πληρότητά του—το φαινόμενο. Κυρίως αποφεύγει να εμβαθύνει στα παρασιτικά χαρακτηριστικά (που καθιστούν το φαινόμενο αυτό ιδιαίτερα επικίνδυνο) και δίνει την κύρια έμφαση στην τετριμμένη διαπίστωση ότι το κεφάλαιο αυτό δεν έχει πατρίδα. Επιπρόσθετα, δεν το αντιλαμβάνεται ως κεφάλαιο που λειτουργεί στο πλάι του παραγωγικού καπιταλιστικού συστήματος επιδιδόμενο σε κερδοσκοπικές χρηματιστικές δανειακές δραστηριότητες, αλλά αντίθετα το βλέπει ως κεφάλαιο που ενδυναμώνει το παραγωγικό καπιταλιστικό κεφάλαιο καθώς το ‘απελευθερώνει’ από το τραπεζικό κεφάλαιο. Έτσι καταφέρνει να προσπεράσει το κύριο πολιτικό συμπέρασμα που προκύπτει από την γιγάντωση αυτού του κεφαλαίου: Την επιταχυνόμενη επιθετικότητά του καθώς αγωνίζεται να ξεπεράσει τις όλο και οξύτερες κρίσεις που προκαλεί η μεγέθυνσή του σε αδηφάγο Γαργαντούα.

Αυτό φυσικά είναι εξαιρετικά ‘βολικό’ για να προσπεραστεί το ερώτημα για τον ρόλο αυτού του κεφαλαίου στον πόλεμο στην Ουκρανία. Αλλά έτσι ουσιαστικά αποκλείονται τα πολιτικά συμπεράσματα και μηδενίζεται η όποια αξία μπορεί να φέρει στη συζήτηση η επισήμανση για την λειτουργία αυτού του κεφαλαίου όταν εξετάζουμε την συγκυρία. Επομένως, με τον τρόπο αυτό γίνεται δυνατή η προσκόλληση στο τυπικό σχήμα των δύο ιμπεριαλισμών και το προσπέρασμα της κραυγαλέας πραγματικότητας. Όπως θάλεγε κάποιος θυμόσοφος παρατηρητής αυτής της ανάλυσης: ‘Μηδέν εις το πηλίκον’.

Είναι επομένως αναγκαία μια γενίκευση που θα αντιλαμβάνεται τον καπιταλιστικό κύκλο και θα εντάσσει την σύγχρονη φάση αυτού του κύκλου για τον αναπτυγμένο σε κατάσταση σαπίσματος καπιταλισμό σε ένα σοβαρό θεωρητικό πλαίσιο. Την κατεύθυνση προς μια τέτοια προσπάθεια προσπαθεί να αναδείξει το άρθρο του Henry Johnston που ακολουθεί, καθώς προτείνει ως ερμηνευτικό πλαίσιο τη θεωρία των καπιταλιστικών κύκλων που πρότεινε ο μαρξιστής Ιταλός θεωρητικός της πολιτικής οικονομίας Giovanni Arrighi. Εννοείται ότι για να γίνει αποδεκτή μια τέτοια ερμηνευτική προσέγγιση απαιτούνται πολύ σοβαρότερες εργασίες, αλλά παρ’ όλα αυτά το άρθρο[1] του Johnston παραμένει μια όαση στις ιδέες που κυκλοφορούν γύρω από την ερμηνεία των χαρακτηριστικών της σύγχρονης φάσης του αναπτυγμένου καπιταλισμού.

Κωστής Μηλολιδάκης

*          *          *

Ο Θάνατος των Καπιταλιστικών Αυτοκρατοριών: Η Κατάρρευση των ΗΠΑ Επαναλαμβάνει τον Προηγούμενο Κύκλο Καταρρεύσεων

Η στροφή από την καπιταλιστική επέκταση, την παραγωγή και το εμπόριο προς τον δανεισμό και την κερδοσκοπία σηματοδοτεί την απαρχή της παρακμής των ηγεμονικών δυνάμεων στο καπιταλιστικό σύστημα εδώ και αιώνες

Του Henry Johnston

Ένα από τα περίεργα χαρακτηριστικά του αμερικανικού τοπίου είναι το γεγονός ότι στις μέρες μας η χρηματιστικοποίηση [financialization] της οικονομίας καταδικάζεται ευρέως ως ανθυγιεινή, αλλά ελάχιστα γίνονται για να αντιστραφεί. Υπήρξε μια εποχή, πίσω στις δεκαετίες του 1980 και του ’90, όταν ο καπιταλισμός με κινητήρια δύναμη τον χρηματο-πιστωτικό τομέα υποτίθεται ότι θα εγκαινίαζε μια εποχή καλύτερης κατανομής κεφαλαίων και μιας πιο δυναμικής οικονομίας. Αυτή η άποψη δεν ακούγεται πλέον και τόσο συχνά.

Έτσι, αν ένα τέτοιο φαινόμενο αντιμετωπίζεται αρνητικά από τη συντριπτική πλειοψηφία, αλλά δεν διορθώνεται, τότε ίσως δεν πρόκειται απλώς για αποτυχία στη χάραξη πολιτικής, αλλά μάλλον για κάτι βαθύτερο—κάτι πιο ενδημικό στην ίδια τη δομή της καπιταλιστικής οικονομίας. Είναι βέβαια δυνατό να αποδώσει κάποιος την ευθύνη για αυτή την κατάσταση στα βήματα που κάνει η σημερινή φουρνιά των κυνικών και διψασμένων για εξουσία ελίτ και να σταματήσει εκεί την ανάλυσή του. Αλλά μια εξέταση της ιστορίας αποκαλύπτει επαναλαμβανόμενες περιπτώσεις χρηματιστικοποίησης που παρουσιάζουν αξιοσημείωτες ομοιότητες, γεγονός που προσκαλεί στο συμπέρασμα ότι ίσως η δυσχερής θέση της αμερικανικής οικονομίας τις τελευταίες δεκαετίες να μην αποτελεί εξαίρεση και ότι η διαρκώς αυξανόμενη ισχύς της Wall Street να ήταν κατά κάποιον τρόπο προδιαγεγραμμένη.

Παρουσίαση του Giovanni Arrighi: Η χρηματιστικοποίηση ως κυκλικό φαινόμενο

Σε αυτό το πλαίσιο αξίζει να επανεξετάσουμε το έργο του Ιταλού θεωρητικού της πολιτικής οικονομίας και ιστορικού του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος Giovanni Arrighi (1937-2009). Ο Arrighi, ο οποίος συχνά απλουστευτικά κατατάσσεται ως μαρξιστής ιστορικός, μια ετικέτα πολύ περιοριστική δεδομένης της ευρύτητας του έργου του, διερεύνησε την προέλευση και την εξέλιξη των καπιταλιστικών συστημάτων που χρονολογούνται από την Αναγέννηση και έδειξε πώς επαναλαμβανόμενες φάσεις χρηματοπιστωτικής επέκτασης και κατάρρευσης στηρίζουν ευρύτερες γεωπολιτικές αναδιαμορφώσεις. Κεντρική θέση στη θεωρία του κατέχει η άποψη ότι ο κύκλος της ανόδου και της πτώσης κάθε διαδοχικού ηγεμόνα καταλήγει σε μια κρίση χρηματιστικοποίησης. Αυτή η φάση της χρηματιστικοποίησης είναι που διευκολύνει τη μετάβαση στον επόμενο ηγεμόνα.

Ο Arrighi χρονολογεί την απαρχή αυτής της κυκλικής διαδικασίας στις ιταλικές πόλεις-κράτη του 14ου αιώνα, μια εποχή που αποκαλεί γέννηση του σύγχρονου κόσμου. Ξεκινώντας από το πάντρεμα του γενοβέζικου κεφαλαίου με την ισπανική ισχύ που παρήγαγε τις μεγάλες ανακαλύψεις, παρακολουθεί αυτή την πορεία μέσω του Άμστερνταμ, του Λονδίνου και, τέλος, των Ηνωμένων Πολιτειών.

Σε κάθε περίπτωση, ο κύκλος είναι μικρότερος και κάθε νέος ηγεμόνας είναι μεγαλύτερος, πιο πολύπλοκος και πιο ισχυρός από τον προηγούμενο. Και, όπως αναφέραμε παραπάνω, κάθε ένας καταλήγει σε μια κρίση χρηματιστικοποίησης που σηματοδοτεί το τελικό στάδιο της ηγεμονίας. Αλλά αυτή η φάση γονιμοποιεί επίσης το έδαφος στο οποίο θα φυτρώσει ο επόμενος ηγεμόνας, χαρακτηρίζοντας έτσι τη χρηματιστικοποίηση ως προάγγελο μιας επικείμενης αλλαγής ηγεμονίας. Ουσιαστικά, η ανερχόμενη δύναμη αναδύεται εν μέρει κάνοντας χρήση των οικονομικών πόρων της χρηματιστικοποιημένης και φθίνουσας δύναμης.

Ο Arrighi εντόπισε ένα πρώτο κύμα χρηματιστικοποίησης που ξεκίνησε γύρω στο 1560, όταν οι επιχειρηματίες της Γένοβας αποσύρθηκαν από το εμπόριο και εξειδικεύτηκαν στα χρηματοπιστωτικά, δημιουργώντας έτσι συμβιωτικές σχέσεις με το Βασίλειο της Ισπανίας. Το επόμενο κύμα ξεκίνησε γύρω στο 1740, όταν οι Ολλανδοί άρχισαν να αποσύρονται από το εμπόριο για να γίνουν “οι τραπεζίτες της Ευρώπης“. Η χρηματιστικοποίηση στη Μεγάλη Βρετανία, την οποία θα εξετάσουμε παρακάτω, εμφανίστηκε γύρω στα τέλη του 19ου αιώνα- για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970.

Ο ίδιος ορίζει την ηγεμονία ως “τη δύναμη ενός κράτους να ασκεί λειτουργίες ηγεσίας και διακυβέρνησης πάνω σε ένα σύστημα κυρίαρχων κρατών“. Κεντρικό ρόλο σε αυτή την έννοια παίζει η ιδέα ότι ιστορικά αυτός ο τρόπος διακυβέρνησης συνδέεται με τον μετασχηματισμό του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το ίδιο το σύστημα σχέσεων μεταξύ των κρατών και επίσης ότι αποτελείται τόσο από αυτό που θα ονομάζαμε γεωπολιτική κυριαρχία όσο και από ένα είδος πνευματικής και ηθικής ηγεσίας. Η ηγεμονική δύναμη όχι μόνο ανεβαίνει στην κορυφή εν μέσω του ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών, αλλά στην πραγματικότητα σφυρηλατεί το ίδιο το σύστημα προς το συμφέρον της. Το κλειδί σε αυτή την ικανότητα επέκτασης της ισχύος του ίδιου του ηγεμόνα είναι η ικανότητα να μετατρέπει τα εθνικά του συμφέροντα σε διεθνή συμφέροντα.

Οι παρατηρητές της σημερινής αμερικανικής ηγεμονίας θα αναγνωρίσουν [εδώ] τον μετασχηματισμό του παγκόσμιου συστήματος προς όφελος των αμερικανικών συμφερόντων. Η διατήρηση μιας ιδεολογικά φορτισμένης ‘βασισμένης σε κανόνες’ τάξης πραγμάτων—φαινομενικά προς όφελος όλων—ταιριάζει απόλυτα στην κατηγορία της συγχώνευσης εθνικών και διεθνών συμφερόντων. Εν τω μεταξύ, ο προηγούμενος ηγεμόνας, οι Βρετανοί, είχαν τη δική τους εκδοχή που ενσωμάτωνε τόσο πολιτικές ελεύθερου εμπορίου όσο και μια αντίστοιχη ιδεολογία που έδινε έμφαση στον πλούτο των εθνών έναντι της εθνικής κυριαρχίας.

Επιστρέφοντας στο ζήτημα της χρηματιστικοποίησης, η αρχική κατανόηση της εποχιακής πτυχής της προήλθε αρχικά από τον Γάλλο ιστορικό Fernand Braudel, του οποίου ο Arrighi ήταν μαθητής. Ο Braudel παρατήρησε ότι η άνοδος της χρηματοπιστωτικής [finance] ως κυρίαρχης καπιταλιστικής δραστηριότητας μιας δεδομένης κοινωνίας ήταν σημάδι της επικείμενης παρακμής της.

Ο Arrighi υιοθέτησε αυτή την προσέγγιση και, στο μείζον έργο του με τίτλο “Ο μακρύς εικοστός αιώνας“, ανέπτυξε τη θεωρία του για το κυκλικό μοτίβο της ανόδου και της κατάρρευσης εντός του καπιταλιστικού συστήματος, το οποίο ονόμασε “συστημικό κύκλο συσσώρευσης“. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, η περίοδος της ανόδου βασίζεται στην επέκταση του εμπορίου και της παραγωγής. Αλλά αυτή η φάση φτάνει τελικά στην ωριμότητα, οπότε γίνεται πιο δύσκολο να επανεπενδυθεί κερδοφόρα το κεφάλαιο για περαιτέρω επέκταση. Με άλλα λόγια, οι οικονομικές δραστηριότητες που ώθησαν την ανερχόμενη δύναμη στην κορύφωση της κυριαρχίας της γίνονται όλο και λιγότερο κερδοφόρες, καθώς ο ανταγωνισμός εντείνεται και, σε πολλές περιπτώσεις, μεγάλο μέρος της πραγματικής οικονομίας χάνεται σε περιφερειακές δραστηριότητες, όπου οι μισθοί είναι χαμηλότεροι. Οι αυξανόμενες διοικητικές δαπάνες και το κόστος διατήρησης ενός διαρκώς επεκτεινόμενου στρατού συμβάλλουν επίσης σε αυτό.

Αυτό οδηγεί στην εμφάνιση αυτού που ο Arrighi αποκαλεί ‘κρίση σήματος’, δηλαδή μιας οικονομικής κρίσης που σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη συσσώρευση μέσω της υλικής επέκτασης στη συσσώρευση μέσω της χρηματοπιστωτικής επέκτασης. Αυτό που ακολουθεί είναι μια φάση που χαρακτηρίζεται από τη χρηματοπιστωτική διαμεσολάβηση και την κερδοσκοπία. Ένας άλλος τρόπος για να το σκεφτούμε αυτό είναι ότι, έχοντας χάσει την πραγματική βάση της οικονομικής του ευημερίας, ένα έθνος στρέφεται στον χρηματοπιστωτικό τομέα ως το τελικό οικονομικό πεδίο στο οποίο μπορεί να διατηρηθεί η ηγεμονία. Η φάση της χρηματιστικοποίησης χαρακτηρίζεται έτσι από μια υπερβολική έμφαση στις χρηματοπιστωτικές αγορές και τον χρηματοπιστωτικό τομέα.

Πώς η χρηματιστικοποίηση καθυστερεί το αναπόφευκτο

Ωστόσο, η διαβρωτική φύση της χρηματιστικοποίησης δεν είναι άμεσα εμφανής—στην πραγματικότητα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Ο Arrighi καταδεικνύει πώς η στροφή στη χρηματιστικοποίηση, η οποία είναι αρχικά αρκετά προσοδοφόρα, μπορεί να προσφέρει μια προσωρινή και απατηλή ανάπαυλα από την πορεία της παρακμής, αναβάλλοντας έτσι την έναρξη της τελικής κρίσης. Για παράδειγμα, ο κατεστημένος ηγεμόνας της εποχής, η Μεγάλη Βρετανία, ήταν η χώρα που επλήγη περισσότερο από τη λεγόμενη Μακρά Ύφεση του 1873-1896, μια παρατεταμένη περίοδο κακοδαιμονίας που είδε τη βιομηχανική ανάπτυξη της Βρετανίας να επιβραδύνεται και το οικονομικό της κύρος να μειώνεται. Ο Arrighi την προσδιορίζει ως “κρίση σήματος” – το σημείο του κύκλου όπου χάνεται η παραγωγική ζωτικότητα και αρχίζει η χρηματιστικοποίηση.

Και όμως, όπως ο Arrighi παραθέτει από το βιβλίο του David Landes “The Unbound Prometheus” του 1969, «ως δια μαγείας, ο τροχός γύρισε». Τα τελευταία χρόνια του αιώνα, οι επιχειρήσεις βελτιώθηκαν ξαφνικά και τα κέρδη αυξήθηκαν. «Η εμπιστοσύνη επέστρεψε—όχι η σποραδική, φευγαλέα εμπιστοσύνη των σύντομων ανόδων που είχαν διανθίσει την κατήφεια των προηγούμενων δεκαετιών, αλλά μια γενική ευφορία που είχε να επικρατήσει από… τις αρχές της δεκαετίας του 1870….. Σε όλη τη Δυτική Ευρώπη, τα χρόνια αυτά ζουν στη μνήμη ως οι παλιές καλές μέρες—η Εδουαρδιανή εποχή, la belle époque». Όλα έμοιαζαν και πάλι σωστά.

Ωστόσο, δεν υπάρχει τίποτα μαγικό στην ξαφνική αποκατάσταση των κερδών, εξηγεί ο Arrighi. Αυτό που συνέβη είναι ότι «καθώς η βιομηχανική της υπεροχή μειωνόταν, ο χρηματοπιστωτικός της τομέας θριάμβευε και οι υπηρεσίες της ως μεταφορέα, εμπόρου, μεσίτη ασφαλίσεων και διαμεσολαβητή στο παγκόσμιο σύστημα πληρωμών έγιναν πιο απαραίτητες από ποτέ».

Με άλλα λόγια, υπήρξε μεγάλη επέκταση της χρηματοπιστωτικής κερδοσκοπίας. Αρχικά μεγάλο μέρος του διευρυνόμενου χρηματοοικονομικού εισοδήματος προερχόταν από τόκους και μερίσματα που προέκυπταν από προηγούμενες επενδύσεις. Αλλά όλο και περισσότερο ένα σημαντικό μέρος χρηματοδοτήθηκε από αυτό που ο Arrighi αποκαλεί «εγχώρια μετατροπή του εμπορευματικού κεφαλαίου σε χρηματικό κεφάλαιο». Εν τω μεταξύ, καθώς το πλεονάζον κεφάλαιο μετακινήθηκε από το εμπόριο και την παραγωγή, οι πραγματικοί μισθοί στη Βρετανία άρχισαν να μειώνονται από τα μέσα της δεκαετίας του 1890—μια αντιστροφή της τάσης των τελευταίων πέντε δεκαετιών. Μια πλουσιότερη οικονομική και επιχειρηματική ελίτ εν μέσω μιας συνολικής μείωσης των πραγματικών μισθών είναι κάτι που θα πρέπει να χτυπήσει ένα καμπανάκι στους παρατηρητές της σημερινής Αμερικανικής οικονομίας.

Ουσιαστικά, αγκαλιάζοντας τη χρηματιστικοποίηση, η Βρετανία έπαιξε το τελευταίο χαρτί που είχε για να αποτρέψει την παρακμή της αυτοκρατορίας της. Από εκεί και πέρα, θα βρισκόταν η καταστροφή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και η επακόλουθη αστάθεια του Μεσοπολέμου, μια εκδήλωση αυτού που ο Arrighi αποκαλεί “συστημικό χάος” – ένα φαινόμενο που γίνεται ιδιαίτερα ορατό κατά τη διάρκεια κρίσεων-σημάτων και τελικών κρίσεων.

Ιστορικά, παρατηρεί ο Arrighi, αυτές οι καταρρεύσεις έχουν συνδεθεί με την κλιμάκωση σε απ’ ευθείας πολεμικές συγκρούσεις—συγκεκριμένα, με τον τριακονταετή πόλεμο (1618-48), τους ναπολεόντειους πολέμους (1803-15) και τους δύο παγκόσμιους πολέμους. Είναι ενδιαφέρον, και κάπως αντίθετο με τη διαίσθηση, ότι σε αυτούς τους πολέμους συνήθως δεν βρέθηκαν σε αντίπαλες πλευρές ο κατεστημένος ηγεμόνας και ο διεκδικητής (με αξιοσημείωτη εξαίρεση τους Αγγλο-Ολλανδικούς ναυτικούς πολέμους). Αντίθετα, ήταν συνήθως οι ενέργειες άλλων ανταγωνιστών που επιτάχυναν την άφιξη της τελικής κρίσης. Αλλά ακόμη και στην περίπτωση των Ολλανδών και των Βρετανών, η σύγκρουση συνυπήρξε με τη συνεργασία, καθώς οι Ολλανδοί έμποροι έστρεφαν όλο και περισσότερο τα κεφάλαιά τους στο Λονδίνο, όπου απέφεραν καλύτερες αποδόσεις.

Η Wall Street και η κρίση του τελευταίου ηγεμόνα

Η διαδικασία της χρηματιστικοποίησης που προέκυψε από μια κρίση σήματος επαναλήφθηκε με εκπληκτικές ομοιότητες στην περίπτωση του διαδόχου της Βρετανίας, των ΗΠΑ. Η δεκαετία του 1970 ήταν μια δεκαετία βαθιάς κρίσης για τις ΗΠΑ, με υψηλά επίπεδα πληθωρισμού, αποδυνάμωση του δολαρίου μετά την εγκατάλειψη της μετατρεψιμότητας σε χρυσό το 1971 και, ίσως το σημαντικότερο, την απώλεια της ανταγωνιστικότητας της αμερικανικής μεταποίησης. Με ανερχόμενες δυνάμεις όπως η Γερμανία, η Ιαπωνία και, αργότερα, η Κίνα, ικανές να τις ξεπεράσουν σε επίπεδο παραγωγής, οι ΗΠΑ έφτασαν στο ίδιο σημείο καμπής και, όπως και οι προκάτοχοί τους, στράφηκαν στη χρηματιστικοποίηση. Η δεκαετία του 1970 ήταν, σύμφωνα με την ιστορικό Τζούντιθ Στάιν, η «κομβική δεκαετία» που «σφράγισε τη μετάβαση σε ολόκληρη την κοινωνία από τη βιομηχανία στη χρηματοδότηση, από το εργοστάσιο στο χρηματιστήριο».

Αυτό, εξηγεί ο Arrighi, επέτρεψε στις ΗΠΑ να προσελκύσουν τεράστια ποσά κεφαλαίων και να κινηθούν προς ένα μοντέλο ελλειμματικής χρηματοδότησης—μια αυξανόμενη υπερχρέωση της αμερικανικής οικονομίας και του κράτους προς τον υπόλοιπο κόσμο. Αλλά η χρηματιστικοποίηση επέτρεψε επίσης στις ΗΠΑ να ξανα-τονώσουν την οικονομική και πολιτική τους ισχύ στον κόσμο, ιδίως καθώς το δολάριο εδραιώθηκε ως παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα. Αυτή η αναστολή έδωσε στις ΗΠΑ την ψευδαίσθηση της ευημερίας στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και τη δεκαετία του ’90, όταν, όπως λέει ο Arrighi «υπήρχε αυτή η ιδέα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν ‘επιστρέψει’». Αναμφίβολα, η κατάρρευση του κύριου γεωπολιτικού αντίπαλού τους, της Σοβιετικής Ένωσης, συνέβαλε σε αυτή τη ζωηρή αισιοδοξία και την αίσθηση ότι ο δυτικός νεοφιλελευθερισμός είχε δικαιωθεί.

Ωστόσο, κάτω από την επιφάνεια, οι τεκτονικές πλάκες της παρακμής εξακολουθούσαν να σπρώχνονται με ένταση, καθώς οι ΗΠΑ εξαρτώνταν όλο και περισσότερο από την εξωτερική χρηματοδότηση και εντατικοποιούσαν με αυξανόμενους ρυθμούς τη μόχλευση πάνω σε ένα συνεχώς ελαττωνόμενο κομμάτι της πραγματικής οικονομικής δραστηριότητας, η οποία μεταφερόταν ταχύτατα στο εξωτερικό και αποψιλωνόταν. Καθώς ανέβαινε η επιρροή της Wall Street πολλές βασικές αμερικανικές οικονομικές μονάδες ουσιαστικά απογυμνώθηκαν από τα πάγιά τους για χάρη του χρηματοπιστωτικού κέρδους.

Αλλά, όπως επισημαίνει ο Arrighi, η χρηματιστικοποίηση απλώς καθυστερεί το αναπόφευκτο, πράγμα που αποκαλύφθηκε εντελώς με τα γεγονότα που επακολούθησαν στις ΗΠΑ. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1990, η ίδια η χρηματιστικοποίηση είχε αρχίσει να δυσλειτουργεί, ξεκινώντας με την ασιατική κρίση του 1997 και το επακόλουθο σκάσιμο της φούσκας των dotcom[2], και συνεχίζοντας με τη μείωση των επιτοκίων που θα διόγκωνε τη φούσκα των ακινήτων που έσκασε τόσο θεαματικά το 2008. Έκτοτε, ο καταρράκτης των ανισορροπιών στο χρηματοπιστωτικό σύστημα απλώς επιταχύνθηκε και ήταν μόνο μέσω ενός συνδυασμού ολοένα και πιο απελπισμένων χρηματοπιστωτικών ταχυδακτυλουργιών—φουσκώνοντας τη μία φούσκα μετά την άλλη—και του απροκάλυπτου πειθαναγκασμού που κατάφεραν οι ΗΠΑ να παρατείνουν την ηγεμονία τους ακόμη και λίγο περισσότερο από την ώρα της.

Το 1999, ο Arrighi, σε ένα άρθρο που συνέγραψε μαζί με την Αμερικανίδα ερευνήτρια Beverly Silver, συνόψισε το αδιέξοδο της εποχής. Έχει περάσει ένα τέταρτο του αιώνα από τότε που γράφτηκαν αυτά τα λόγια, αλλά θα μπορούσαν κάλλιστα να έχουν γραφτεί την περασμένη εβδομάδα:

«Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική επέκταση της τελευταίας πάνω κάτω εικοσαετίας δεν είναι ούτε ένα νέο στάδιο του παγκόσμιου καπιταλισμού ούτε ο προάγγελος μιας ‘επερχόμενης ηγεμονίας των παγκόσμιων αγορών’. Αντίθετα, είναι το πιο σαφές σημάδι ότι βρισκόμαστε εν μέσω μιας κρίσης ηγεμονίας. Ως τέτοια, η επέκταση μπορεί να αναμένεται ότι θα είναι ένα προσωρινό φαινόμενο που θα τελειώσει λιγότερο ή περισσότερο καταστροφικά… Αλλά η τύφλωση που οδήγησε τις κυρίαρχες ομάδες των [ηγεμονικών κρατών του παρελθόντος] να μπερδέψουν το ‘φθινόπωρο’ με μια νέα ‘άνοιξη’ της… εξουσίας τους συνετέλεσε ώστε το τέλος να έρθει νωρίτερα και πιο καταστροφικά απ’ ό,τι θα συνέβαινε διαφορετικά… Μια παρόμοια τύφλωση είναι ολοφάνερη και σήμερα».

Ένας πρώιμος προφήτης ενός πολυπολικού κόσμου

Στο ύστερο έργο του, ο Arrighi έστρεψε την προσοχή του στην Ανατολική Ασία και εξέτασε τις προοπτικές για τη μετάβαση στην επόμενη ηγεμονία. Από τη μία πλευρά, αναγνώρισε την Κίνα ως τον λογικό διάδοχο της αμερικανικής ηγεμονίας. Ωστόσο, ως αντίβαρο σε αυτό, δεν έβλεπε ότι ο κύκλος που περιέγραψε θα συνεχιζόταν στο διηνεκές και πίστευε ότι θα ερχόταν ένα σημείο όπου δεν θα ήταν πλέον δυνατό να δημιουργηθεί ένα κράτος με μεγαλύτερες και πιο ολοκληρωμένες οργανωτικές δομές. Ενδεχομένως, υπέθεσε, οι ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν ακριβώς αυτή την επεκτατική καπιταλιστική δύναμη που έχει οδηγήσει την καπιταλιστική λογική στα γήινα όριά της.

Ο Arrighi θεωρούσε επίσης ότι ο συστημικός κύκλος της συσσώρευσης είναι ένα φαινόμενο εγγενές στον καπιταλισμό και δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε προ-καπιταλιστικές εποχές ή σε μη-καπιταλιστικούς σχηματισμούς. Μέχρι το 2009, όταν πέθανε, η άποψη του Arrighi ήταν ότι η Κίνα παρέμενε μια αποφασιστικά μη-καπιταλιστική κοινωνία της αγοράς. Το πώς θα εξελισσόταν παρέμενε ένα ανοιχτό ερώτημα.

Αν και ο Arrighi δεν ήταν δογματικός ως προς τον τρόπο που θα διαμορφωθεί το μέλλον και δεν εφάρμοσε τις θεωρίες του ντετερμινιστικά, ιδίως όσον αφορά τις εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών, μίλησε εμφατικά για αυτό που στη σημερινή γλώσσα θα μπορούσε να ονομαστεί ως η αναγκαιότητα της αποδοχής ενός πολυπολικού κόσμου. Σε άρθρο τους το 1999, ο ίδιος και η Silver προέβλεπαν ότι «μια λίγο πολύ επικείμενη πτώση της Δύσης από τα δεσποτικά ύψη του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος είναι δυνατή, ακόμη και πιθανή».

Οι ΗΠΑ, πιστεύουν, «έχουν ακόμη μεγαλύτερες δυνατότητες από ό,τι η Βρετανία πριν από έναν αιώνα να μετατρέψουν την παρακμάζουσα ηγεμονία τους σε εκμεταλλευτική κυριαρχία». Αν το σύστημα τελικά καταρρεύσει, «αυτό θα γίνει κυρίως λόγω της αντίστασης των ΗΠΑ στην προσαρμογή και τoν συμβιβασμό. Και αντίστροφα, η προσαρμογή και ο συμβιβασμός των ΗΠΑ με την ανερχόμενη οικονομική δύναμη της περιοχής της Ανατολικής Ασίας είναι απαραίτητη προϋπόθεση για μια μη-καταστροφική μετάβαση σε μια νέα παγκόσμια τάξη».

Το αν θα υπάρξει τέτοια προσαρμογή μένει να το δούμε, αλλά ο Arrighi δίνει έναν απαισιόδοξο τόνο, σημειώνοντας ότι κάθε ηγεμόνας, στο τέλος του κύκλου της κυριαρχίας του, βιώνει μια «τελική άνθηση» κατά την οποία επιδιώκει το «εθνικό του συμφέρον χωρίς να λαμβάνει υπόψη τα προβλήματα σε επίπεδο συστήματος που απαιτούν λύσεις σε επίπεδο συστήματος». Πιο εύστοχη περιγραφή της σημερινής κατάστασης πραγμάτων δεν θα μπορούσε να είχε διατυπωθεί.

Τα προβλήματα σε επίπεδο συστήματος πολλαπλασιάζονται, αλλά το αποσκληρωμένο ancien régime στην Ουάσινγκτον δεν τα αντιμετωπίζει[3]. Καθώς μπερδεύει τη χρηματιστικοποιημένη οικονομία του με μια ισχυρή οικονομία, υπερεκτιμά τη δύναμη της οπλοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος που ελέγχει, βλέποντας έτσι και πάλι ‘άνοιξη’ εκεί που υπάρχει μόνο ‘φθινόπωρο’. Αυτό, όπως προβλέπει ο Arrighi, μόνο που θα επισπεύσει το τέλος.

Πηγή: RT.com

[1] Σημειώνω εδώ ότι πήρα το θάρρος να αλλάξω κάπως την τιτλοφορία που επέλεξε για το άρθρο το “Russia Today” από όπου το πήρα, καθώς—κατά τη γνώμη μου—ο τίτλος που είχε επιλεγεί δεν απέδιδε με ακρίβεια το περιεχόμενο του άρθρου. Ο τίτλος του RT είναι: «Ο θάνατος των αυτοκρατοριών: Η κατάρρευση των ΗΠΑ και όσα επακολουθήσουν είναι αναπόφευκτα». Ο υπότιτλος είναι λίγο-πολύ ανάλογος με αυτόν του RT.

[2] Η φούσκα των dotcoms είναι η φούσκα που δημιουργήθηκε στα διεθνή χρηματιστήρια, και κυρίως στο αμερικανικό NASDAQ, με τις μετοχές των εταιριών που είχαν σχέση με το Ίντερνετ. Η ξέφρενη άνοδος των τιμών αυτών των μετοχών ξεκίνησε το 1999, κορυφώθηκε στο πρώτο εξάμηνο του 2000, και στη συνέχεια επήλθε η κατάρρευση.

[3] Τα γαλλικά στο πρωτότυπο. Ancien Régime (Παλαιό Καθεστώς) ονομάστηκε το μοναρχικό, αριστοκρατικό, κοινωνικό και πολιτικό σύστημα εγκαθιδρυμένο στο Βασίλειο της Γαλλίας περίπου από τον 15ο αιώνα μέχρι τον ύστερο 18ο αιώνα υπό τις δυναστείες των ύστερων Βαλουά και των Βουρβόνων.