Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας

Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας

Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας

Η Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας είναι ένα ιδιαίτερα επιδραστικό έργο του Ν. Σβορώνου που γράφτηκε στη Γαλλία τη δεκαετία του 50. Αποτελεί μια συνοπτική εκλαϊκευτική παρουσίαση της νεοελληνικής ιστορίας η οποία κατά την έκδοσή της έγινε κόκκινο πανί για την εθνικόφρονα ιστοριογραφία της δεκαετίας του ’50, καθώς θεωρήθηκε μαρξιστικό έργο που καταλήγει να εκθειάζει το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ, οπότε και αφαιρέθηκε η ιθαγένεια από τον εξόριστο ιστορικό.

Η Επισκόπηση μεταφράστηκε και εκδόθηκε στην Ελλάδα κατά τη μεταπολίτευση και σε αυτή προστέθηκαν τα «Προλεγόμενα» του συγγραφέα καθώς και εκτεταμένος βιβλιογραφικός οδηγός του Σ. Ασδραχά. Στα Προλεγόμενα παρατίθενται συνοπτικά οι βασικές ιδέες που διατρέχουν το βιβλίο και αρκετές από αυτές αφορούν τη διαδικασία συγκρότησης του νεοελληνικού έθνους και τον τρόπο με τον οποίο αυτή πυροδότησε, διαμόρφωσε και διαμορφώθηκε από την επανάσταση του 1821.

Στα Προλεγόμενα περιλαμβάνεται η περίφημη διατύπωση του Νίκου Σβορώνου για τον «αντιστασιακό χαρακτήρα της νεοελληνικής ιστορίας», καθώς ο ελληνισμός διεκδίκησε την πολιτική, οικονομική και κοινωνική του ανεξαρτησία στην πάλη του εναντίον αυτοκρατοριών στην αρχή, ιμπεριαλιστικών συγκροτήσεων στη συνέχεια. Αυτή η «αντιστασιακή συνέχεια» είτε εκφράστηκε στη συνύπαρξη με την Οθωμανική κυριαρχία, είτε στην αντίθεση (παθητική ή ένοπλη) με αυτή, προσδίδει κατά τον ιστορικό ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στο νεοελληνικό έθνος.

Το γεγονός ότι ο ελληνισμός αναπτύσσει σταδιακά την εθνική του συνείδηση και συγκροτείται σε έθνος, μέσα και ενάντια σε μια μεγάλη και ιστορική αυτοκρατορία, την Οθωμανική, κάνει το 1821 σημαντικό. Σημαντικότερο από μια απλή εθνικοαπελευθερωτική επανάσταση – αν και καμιά επανάσταση δεν είναι «απλή». Το γεγονός ωστόσο ότι η εθνική συγκρότηση κάνει το αποφασιστικό της βήμα μέσα από μια επιτυχημένη επανάσταση, κληροδοτεί την αντίσταση (σε ποικίλες μορφές) στην κοινωνική και πολιτική μνήμη των Ελλήνων. Αυτός είναι και ο λόγος που το Εικοσιένα συνδέθηκε αναπόφευκτα με την επόμενη μεγάλη στιγμή της νεοελληνικής ιστορίας, την ηρωική δεκαετία του 1940, παρόλο που η κατάληξή της υπήρξε τραγική για τις δυνάμεις της Αντίστασης.

Ο Ν. Σβορώνος, επικεντρώνει στις συγκυρίες μέσα στις οποίες συντελείται η αστικοποίηση στο χώρο του ελληνισμού. Αυτές επιβάλουν βραδείς ρυθμούς εξέλιξης και διαμορφώνουν μια «σύνθετη ηγετική τάξη με διφορούμενους κοινωνικούς, πολιτικούς και ιδεολογικούς προσανατολισμούς». Ανάμεσα στις πολλές ιδιαιτερότητές της, είναι το γεγονός ότι η ηγεμονική ελληνική αστική τάξη συγκροτείται κατεξοχήν εκτός των εθνικών ορίων του 19ου αιώνα και δεν «επαναπατρίζεται» παρά μόνο στα τέλη του.

Επιπλέον, επιμένει ότι από την ίδρυση του ελληνικού κράτους την επόμενη της επανάστασης, μέχρι σήμερα, οι ξένες δυνάμεις παίζουν καθοριστικό και ρυθμιστικό ρόλο «σε σημείο που η επίσημη πολιτική της Ελλάδας να δίνει συχνά την εντύπωση ότι εξελίσσεται εν απουσία των Ελλήνων, η δε παρουσία του ελληνικού λαού εκδηλώνεται με συνεχή κινήματα διαμαρτυρίας».

Για τον Ν. Σβορώνο σημείο αφετηρίας της ανάλυσης του νεοελληνικού σχηματισμού αποτελεί το γεγονός ότι τα αστικά στρώματα αναπτύσσονται κάτω από την ώθηση και τον έλεγχο των δυτικών δυνάμεων από τις οποίες παραμένουν άμεσα εξαρτημένες. Αποτέλεσμα είναι η αστική τάξη να αποκτά συγκεκριμένα στοιχεία τα οποία κυριαρχούν μέχρι και σήμερα. Όσο και αν στις αρχές του 21ου αιώνα η ένταξη στον σκληρό πυρήνα της ΕΕ διασκεδάζει αυτά τα χαρακτηριστικά, η εποχή των μνημονίων κάνει ξανά επίκαιρη τη διατύπωση του Σβορώνου για μια «οικονομική αν όχι άμεσα πολιτική αποικιοκρατία».

Μία ακόμα σημαντική πλευρά των επισημάνσεων που κάνει ο Ν. Σβορώνος αφορά τον πρωταγωνιστικό ρόλο που έπαιξε η ελληνική αστική τάξη στην ιστορία συγκρότησης του νεοελληνικού έθνους. Είναι μια τάξη που διαμορφώνεται από τις πρώτες, σε όλη τη Βαλκανική, πεδίο δράσης της είναι ένας ευρύτερος χώρος, κατά βάση εξωελλαδικός (από την Οδησσό μέχρι τη Βιέννη και από τη Κωνσταντινούπολη μέχρι την Αλεξάνδρεια), τουλάχιστον μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα, γεγονός που της δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η ελληνική αστική τάξη πρωταγωνιστεί τόσο στον ευρύτερο χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όσο και εντός των μετέπειτα εθνικών ορίων.

Από την άλλη, τα κοινωνικά στρώματα που συνδέονται με τη γαιοκτησία δεν βαρύνουν στις εξελίξεις. Αυτό όμως συνιστά και το όριο της ελληνικής αστικής τάξης: Δεν έχει έναν ισχυρό και άμεσο αντίπαλο για να συγκρουστεί, άρα οι επαναστατικές της διαθέσεις είναι περιορισμένες. Τα αστικά στοιχεία έχουν διαρκώς την πρωτοβουλία, αλλά η ασάφεια στις κοινωνικές δομές και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της τάξης αυτής, «εξηγούν τα ανολοκλήρωτα αποτελέσματα των πολιτικών της αγώνων».

Απουσιάζει το ριζοσπαστικό πνεύμα στην ελληνική αστική τάξη, ενώ οι πολιτικοί αγώνες που κατευθύνει καταλήγουν σε συμβιβασμούς: «το φιλελεύθερο πνεύμα του πρώτου πυρήνα της Φιλικής Εταιρείας παραμερίζεται κατά την Ελληνική επανάσταση του ’21 που καταλήγει με την επιβολή της απόλυτης μοναρχίας», γράφει ο Ν. Σβορώνος. Στη μετέπειτα πορεία, οι αγώνες της αστικής τάξης δεν ξεπερνούν τα όρια της συμμετοχής της στην εξουσία. Με το που εξασφαλίζεται ισχυρό μερίδιο, ο συμβιβασμός είναι δεδομένος. Οι δε «αλλεπάλληλες υπαναχωρήσεις που παρατηρούνται στο κοινωνικό και πολιτικό της πρόγραμμα προδιαγράφουν και την πορεία της».

Το συγκεκριμένο έργο του Ν. Σβορώνου είναι απαραίτητο σημείο εκκίνησης για μια συνοπτική προσέγγιση της νεοελληνικής ιστορίας. Σημεία του έργου του παραμένουν πεδίο συζήτησης και αντιπαράθεσης στην Αριστερά, ωστόσο οι κεντρικές του ιδέες αποτελούν κοινό τόπο για όσους αντιλαμβάνονται την ιστορία ως εξέλιξη κοινωνικών σχέσεων και κοινωνικών δυνάμεων.


Το βιβλίο είναι εξαντλημένο στον εκδότη, ηλεκτρονικά υπάρχει εδώ

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *