english

Domenico Losurdo: Ο φιλελευθερισμός και η καταστροφή του εικοστού αιώνα

Domenico Losurdo: Ο φιλελευθερισμός και η καταστροφή του εικοστού αιώνα

Κεφάλαιο 10
Ο Φιλελευθερισμός και η καταστροφή του εικοστού αιώνα

1. Ο αγώνας για αναγνώριση και τα πραξικοπήματα: Η σύγκρουση στην μητρόπολη

Η καταστροφική κρίση που χτύπησε την Ευρώπη και ολόκληρο τον πλανήτη με το ξέσπασμα του πρώτου παγκόσμιου πολέμου ήταν κάτι που ωρίμαζε ήδη μέσα στον φιλελεύθερο κόσμο. Για να την εξηγήσουμε, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη την κατάσταση στις παραμονές του 1914. Ας ασχοληθούμε πρώτα με την μητρόπολη. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο αγώνας για αναγνώριση είχε καταφέρει σημαντικές επιτυχίες. Πράγματι, βρισκόμαστε ακόμα μακριά από την οικουμενική επικύρωση της αρχής "ένας άνθρωπος, μία ψήφος", και όχι μόνο επειδή οι γυναίκες συνέχισαν να αποκλείονται από τα πολιτικά δικαιώματα.
Συνεχίζουν να επιβιώνουν λίγο-πολύ φανερά ίχνη διακρίσεων βάσει πληθυσμιακών στοιχείων. Αλλά παραμένει αλήθεια πως η ψήφος δεν ήταν πια το αποκλειστικό προνόμιο του πλούτου. Ηττήθηκε επίσης σε μεγάλο βαθμό η προσπάθεια να επανεισαχθεί από την πίσω πόρτα η διάκριση στη βάση πληθυσμιακών στοιχείων, με τη μορφή των πολλαπλών ψήφων που έπρεπε να δοθούν στους πιο "ευφυείς" (πρόταση που πάνω από όλους ενδιέφερε τον Τζον Στούαρτ Μιλλ!), και  η οποία είχε εξοβελιστεί. Εδώ κι εκεί τα πρώτα στοιχεία του κοινωνικού κράτους άρχισαν να εμφανίζονται· και αν και αυτό αφορούσε μάλλον ταπεινά αποτελέσματα, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη την νομιμοποίηση των συνασπισμών των εργατών και των συνδικάτων, που ήταν αποφασισμένα να απαιτήσουν πολύ πιο ουσιώδεις εκχωρήσεις. Ακόμα και στη σφαίρα αυτή, ο μακρύς δρόμος που διένυσαν τα πρώην όργανα της εργασίας εντυπωσιάζει.
 
Θα πρέπει όμως άμεσα να προστεθεί ότι όλο αυτό ήταν το αντίθετο της ειρηνικής εξέλιξης. Κάθε ένα από τα στάδιά του σημαδεύτηκε όχι απλά από έντονους αγώνες, αλλά και από βαθιές ρήξεις στην φιλελεύθερη συμμαχία. Ενώ μια πτέρυγά της ήταν ανοιχτή στις παραχωρήσεις, η άλλη αποδείχτηκε ανυποχώρητη και αναζήτησε τη σύγκρουση. Έτσι, βλέπουμε μια διαδοχή από πραξικοπήματα τα οποία, πριν οδηγήσουν τουλάχιστο στην εδραίωση της ανοιχτής δικτατορίας, μπορούσαν να βασιστούν στην στήριξη ή τη συμπάθεια διακεκριμένων εκπροσώπων του φιλελεύθερου κόσμου. Χρησιμοποιώντας την ενεργή συμμετοχή του Sieyès, η 18η Μπρυμαίρ του Ναπολέοντα προκάλεσε τον ενθουσιασμό της Μαντάμ ντε Σταέλ, όπως διαφαίνεται στην επιστολή που της έστειλε ο πατέρας της λίγες μέρες μετά: "Ζωγραφίζεις με έντονα χρώματα το κομμάτι που σου αναλογεί στην δύναμη και την δόξα του ήρωά σου." Ο Κονστάν, επίσης, είδε την εξέλιξη με αυτοπεποίθηση. Τριάντα χρόνια αργότερα, ανακάλεσε στη μνήμη του πως βρισκόταν σε καθημερινή επαφή με τον Sieyès, "τον πραγματικό συγγραφέα της 18ης Μπρυμαίρ" ή "την πραγματική μηχανή" της καινοτομίας που προαλειφόταν ήδη. Ήδη από το 1795, ο Κονστάν είχε ξεκαθαρίσει ότι έπρεπε να πάνε πέρα από τη Θερμιδώρ: ότι ήταν υπερβολική η φορολογία που συνέχιζε να βαραίνει την ιδιοκτησία προς όφελος των φτωχών, που μεταμορφωνόταν σε "κάστα προνομιούχων." Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με διάφορα αποδεικτικά στοιχεία (περιλαμβανομένης της Μαντάμ ντε Σταέλ), το συνδυασμένο αποτέλεσμα του λιμού και του πληθωρισμού έφτανε "την τελευταία τάξη της κοινωνίας στην πιο άθλια κατάσταση", ρίχνοντας πάνω της "ανήκουστα δεινά", συμπεριλαμβανομένης της "πείνας." Για τον φιλελευθερισμό όμως της εποχής δεν υπήρχε αμφιβολία: τα ρίσκα στα οποία έμπαινε η ιδιοκτησία νομιμοποιούσαν το πραξικόπημα. Μετά το εγκώμιο το οποίο ήδη σημειώσαμε προς τις "συντηρητικές, φιλελεύθερες καθοδηγητικές ιδέες", στο αμέσως επόμενο διάστημα η νέα κυβέρνηση έσπευσε να καταργήσει κάθε ίχνος προοδευτικής φορολογίας. [...] Η σημασία των αρχικών ελπίδων και η μετέπειτα απογοήτευση στους φιλελεύθερους κύκλους διασαφηνίστηκε από τον Γκουιζό το 1869. Διεκπεραιώνοντας το καθήκον του "να μπει τέλος στην αναρχία", η "δικτατορία" του Ναπολέοντα ήταν "φυσιολογική, επείγουσα" -- και δη "ευεργετική και ένδοξη". Όμως, παρά τις προσδοκίες, "αυτό το τυχαίο, παροδικό καθεστώς" μεταμορφώθηκε σε "δογματικό και μόνιμο σύστημα διακυβέρνησης."
 
Μια όχι ανόμοια διαλεκτική αναδύθηκε μετά το πραξικόπημα του Ναπολέοντα, που χαιρετίστηκε με "άκομψη βιασύνη" (η φράση είναι του Μαρξ) από την φιλελεύθερη Αγγλία. Δεν ήταν οπορτουνισμός: από τη στιγμή που οι ευεργητικές "παραδοσιακές επιδράσεις" εξαφανίστηκαν, έγραφε ο Ντισραέλι το 1851, αυτό το οποίο κρατούσε την αναρχία και τη διάλυση υπό έλεγχο ήταν "η κυβέρνηση του ξίφους." Πράγματι, "το κράτος φεύγει από τη Βουλή και βρίσκει καταφύγιο στο στρατόπεδο"· μόνο έτσι γίνεται εφικτό να αποφευχθεί η καταστροφή της κυριαρχίας των "συνομωτικών ομάδων" και μιας "συνέλευσης" Ιακωβίνικου τύπου. 
 
Στην περίπτωση της Γαλλίας, και αφήνοντας παράμερα μια φιγούρα όπως αυτή του Granier de Cassagnac, ο οποίος ανακήρυξε εαυτόν "φιλελεύθερο" και πήρε ανοιχτά το μέρος του Λουδοβίκου Ναπολέοντα, αξίζει τον κόπο να στοχαστούμε για τη συμμετοχή του Τοκβίλ στα διάφορα στάδια ιδεολογικής και πολιτικής αντίδρασης τα οποία κατέληξαν στην απονομιμοποίηση και κατόπιν την ανατροπή της Δεύτερης Δημοκρατίας. Σύμφωνα με την οπτική του γάλλου φιλελεύθερου, ήταν [η Δεύτερη Δημοκρατία] το προϊόν μιας επανάστασης --αυτής του Φλεβάρη του 1848-- το οποίο εξελίχθηκε βάσει ενός σοσιαλιστικού και συνεπώς δεσποτικού πνεύματος, και το οποίο είχε ξεδιπλωθεί σε όλη την ηπειρωτική Ευρώπη. Στη Γερμανία και την Ιταλία ο Τοκβίλ επιθυμούσε και προήγαγε "την νίκη των πριγκήπων". Αλλά μήπως ήταν η στάση του απέναντι στη Γαλλία διαφορετική; Ήδη από τον Μάρτιο, ακόμα και πριν την εργατική εξέγερση του Ιούνη, ο Τοκβίλ εξαπέλυε μύδρους ενάντια "σ' αυτή την ακραία δημοκρατική επανάσταση, η οποία διεύρυνε το δικαίωμα ψήφου πέρα από όλα τα όρια που γνωρίζουν ακόμα και στην Αμερική." Ενώ μαζεύονταν τα σύννεφα που προανήγγειλαν την καταιγίδα του Ιούνη, ο γάλλος φιλελεύθερος εξέφρασε την άποψή του ότι "Η Εθνική Φρουρά και ο στρατός δεν θα δείξουν έλεος αυτή τη φορά." Για να επιτευχθεί ο στόχος της συντήρησης ή της αποκατάστασης της τάξης και της καταστροφής του "αναρχικού τμήματος", δεν θα έπρεπε κανείς να διστάσει να προσλάβει ως αστυνομικούς αδίστακτους τύπους και διάφορα κατακάθια της κοινωνίας -- "παράνομους", "κλέφτες", "καθάρματα", και όλα τα "κοινωνικά απόβλητα." Αυτό που έρχεται εδώ στην επιφάνεια με ακρίβεια είναι η κοινωνικοπολιτική φόρμουλα που κυρίαρχησε κατόπιν στο πραξικόπημα του Λουδοβίκου Ναπολέοντα, που ήταν επιτυχές εξαιτίας της στήριξης όχι απλώς των τάξεων των ιδιοκτητών και των παραδοσιακών κρατικών μηχανισμών, αλλά και ενός υπο-προλεταριάτου που δεν είχε κανένα πρόβλημα να παίξει το ρόλο της συμμορίτικης τρομοκρατίας που του ανατέθηκε.
 
[...]
 
Αργότερα, και αρχίζοντας από την Κομμούνα του Παρισιού, εξαπλώθηκε σε όλη τη φιλελεύθερη Δύση μια τάση να αμφισβητούνται όχι απλά οι δημοκρατικές παραχωρήσεις που εξασφάλισαν οι λαϊκές μάζες, αλλά και η σημασία της έννομης τάξης. Στις ΗΠΑ, ο Θίοντορ Ρούζβελτ πρότεινε μια εξυπηρετική μέθοδο για την καταστολή απεργιών και κοινωνικών συγκρούσεων: "Το συναίσθημα που ξεσηκώνει τώρα ένα μεγάλο τμήμα του λαού μας μπορεί να κατασταλεί μόνο αν...πάρουμε δέκα ή δώδεκα από τους αρχηγούς τους, τους...στήσουμε σε ένα τοίχο, και τους εκτελέσουμε."
 
Αυτές οι τάσεις ριζοσπαστικοποιήθηκαν περαιτέρω μετά την Οκτωβριανή επανάσταση. Μπορούμε πλέον να καταλάβουμε πλήρως το φασιστικό πραξικόπημα στην Ιταλία το 1922. Πολλοί που δήλωναν φιλελεύθεροι, και που μάλιστα ισχυρίζονταν πως αποκαθιστούσαν τον γνήσιο φιλελευθερισμό, το υποστήριξαν για ένα λίγο-πολύ εκτεταμένο χρονικό διάστημα. Αυτή ήταν η περίπτωση του Luigi Einaudi, ο οποίος χαιρέτισε την επιστροφή του "κλασικού φιλελευθερισμού". Για ένα διάστημα ο Croce επίσης είδε με συμπάθεια την προσπάθεια επιστροφής στον "καθαρό φιλελευθερισμό", που δεν θα έπρεπε να συγχέεται με τον αναίσθητο "δημοκρατικό φιλελευθερισμό". Ακόμα και το 1929, και δίνοντας έμμεση στήριξη στην καταδίκη εκ μέρους του Μουσσολίνι κάθε "δημο-φιλελεύθερου καθεστώτος", ο Antonio Salandra αυτο-ορίστηκε ως "παλιός φιλελεύθερος της δεξιάς (χωρίς το 'δημο')".

Όπως βλέπουμε, η θετική συμπεριφορά προς το φασιστικό πραξικόπημα δεν μπορεί να εξηγηθεί απλά από την σφοδρή κοινωνική και πολιτική κρίση της εποχής. Το ζήτημα ήταν μάλλον η ακύρωση, ή η λίγο-πολύ δραστική μείωση, των δημοκρατικών παραχωρήσεων που είχαν αποσπαστεί από τη φιλελεύθερη κοινωνία από το λαϊκό κίνημα. Ενώ συνεχιζόταν ακόμα η μπελ επόκ, το 1909, ο Einaudi είχε στιγματίσει την προοδευτική φορολογία ως ένα είδος "οργανωμένης πειρατείας για να κλαπούν λεφτά από άλλους μέσω του κράτους." Ο Μουσσολίνι έσπευσε να βάλει τέλος σε μια τέτοια "πειρατεία", και έτσι κέρδισε το χειροκρότημα όχι λίγων φιλελεύθερων. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, ο  Pareto είχε αναπτύξει ως φιλελεύθερος μια οξεία πολεμική ενάντια στον "μύθο" του κοινωνικού κράτους, είχε συμφωνήσει με τις θέσεις των Spenser και Maine, και είχε προσκολληθεί, πάλι ως φιλελεύθερος, στην Λίγκα για την Υπεράσπιση της Ελευθερίας και της Ιδιοκτησίας. Το 1922-23 ανάσανε με ανακούφιση με το πραξικόπημα που επιτέλους απέκρουε κινδύνους, αν όχι για την ελευθερία, σίγουρα πάντως για την ιδιοκτησία.

Από την άλλη πλευρά, ο von Mises έμοιαζε να αναφέρεται αποκλειστικά στο κράτος έκτακτης ανάγκης όταν, το 1927, ανέφερε το φασιστικό squadrismo ως "ένα έκτακτο αυτοσχέδιο μέτρο" που ήταν επαρκές για το καθήκον της σωτηρίας του "Ευρωπαϊκού πολιτισμού". Στην πραγματικότητα, πέντε χρόνια πριν, και αφού πήρε αποστάσεις από τις δημοκρατικές και ακόμα και σοσιαλιστικές προσμίξεις που υπέστη ο φιλελευθερισμός στην Αγγλία, ο von Mises άστραψε και βρόντηξε ενάντια στην "καταστροφικότητα", την "καταστροφική πολιτική", και την "τρομοκρατία" των συνδικάτων και των απεργιών τους. Χάρη στον Μουσσολίνι, όλα αυτά είχαν σταματήσει στην Ιταλία. Παραμένει το γεγονός ότι σε ένα βιβλίο του οποίου ο τίτλος ο ίδιος είναι αφιερωμένος στο εγκώμιο του φιλελευθερισμού [Φιλελευθερισμός], διαβάζουμε μια εμφαντική υπεράσπιση του πραξικοπήματος το οποίο είχε σώσει τον πολιτισμό, αν και με σκληρές μεθόδους: "Η αξία που κέρδισε λοιπόν με αυτό τον τρόπο ο Φασισμός θα ζήσει αιώνια στην ιστορία."
αναδημοσίευση από το leninreloaded.blogspot.com

Προσθήκη σχολίου

Make sure you enter the (*) required information where indicated.Basic HTML code is allowed.

επιστροφή στην κορυφή